Saturday, September 11, 2021

Η ακρίβεια είναι παροδική, η βλακεία μόνιμη

Η Εφημερίδα των Συντακτών, 11-12/7/2021

Εξόρυξη κερδών (Χρηματιστήριο Μετάλλων Λονδίνου).

Αυτό είναι το δεύτερο σοκ στη διάρκεια της πανδημίας που αποσταθεροποιεί τους απανταχού Γης (νεο)φιλελεύθερους και τις βεβαιότητες της θεμελιώδους βλακείας τους. Το πρώτο ήταν η επιστροφή του απεχθούς κρατισμού, που τον ανέστησαν εκ του τάφου και τον ρουφάνε μέχρι μυελού των οστέων (των δικών μας, βεβαίως, γιατί η κρατική γενναιοδωρία είναι δανεική κι εμείς θα χρειαστεί να την ξοφλήσουμε). Το δεύτερο σοκ είναι η νεκρανάσταση από τα Τάρταρα του πληθωρισμού, όχι με τις προ πολλών δεκαετιών θηριώδεις διαστάσεις και τα διψήφια ποσοστά, αλλά με ταπεινά μονοψήφια άλματα που παραβιάζουν το ιερό όριο της μονεταριστικής ορθοδοξίας, το περίφημο 2%, που κανείς εδώ και δύο δεκαετίες δεν έχει εξηγήσει γιατί είναι ο «ιδανικός πληθωρισμός» (γιατί όχι 2,3% ή 1,5%, 4%; Η επιστήμη σηκώνει τα χέρια ψηλά, γιατί έχει προ πολλού πάρει διαζύγιο από την οικονομία).

Οπως το πρώτο σοκ της ορμητικής επαναφοράς του κράτους στην οικονομία, με κρουνούς χρήματος και πλήρη υποκατάσταση της παραλυμένης αγοράς, προκάλεσε παραληρήματα στους φιλελέδες, που έγλειψαν εκεί που έφτυναν με ζήλο νεοφώτιστων, έτσι και η επιστροφή του πληθωρισμού πυροδότησε έναν χείμαρρο αυθεντικών ανοησιών. «Οι ανατιμήσεις είναι παγκόσμιο φαινόμενο και είναι παροδικό», λένε τα κυβερνητικά στελέχη, αναμασώντας τα κλισέ των κεντρικών τραπεζιτών. Φυσικά και είναι παροδικές οι ανατιμήσεις, παροδικός και ο πληθωρισμός, όπως παροδικός ήταν και ο αποπληθωρισμός μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση, παροδική ήταν η παγκόσμια ύφεση, παροδική και η ανάκαμψη που την ακολούθησε, παροδικά τα χρηματιστηριακά κραχ, παροδική και η φρενίτιδα των μετοχών, παροδική η υψηλή ανεργία, παροδική και η αύξηση της απασχόλησης, παροδική ήταν η εκτίναξη των αποδόσεων των ομολόγων, παροδικά και τα αρνητικά ή μηδενικά επιτόκια με τα οποία δανείζονται πολλές χώρες, όλα παροδικά είναι στον καπιταλιστικό οικονομικό κύκλο, άνοδος και πτώση, χάδια και χαστούκια, παράδεισος και κόλαση, μόνο που όλες οι παροδικότητες αυτού του κύκλου γίνονται όλο και πιο πυκνές, όλο και πιο βίαιες. Ολα είναι παροδικά στον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό, εκτός από τη βλακεία των πολιτικών διαχειριστών του που έχει γίνει μόνιμη και συστημική.

Για να καταλάβουμε την επικράτεια –και επικράτηση– της οικονομικής ανοησίας, αρκεί να πάμε σαράντα χρόνια πίσω. Το 1981, όταν εγώ και πολλοί από σας ήμασταν ακόμη στα ντουζένια μας και μ’ ένα κατοστάρικο (δραχμές) στην τσέπη αισθανόμασταν άρχοντες, ο παγκόσμιος πληθωρισμός ήταν πάνω από 12,5% (στην Ελλάδα πάνω από 20%) και τα συνδικάτα πάσχιζαν να πετύχουν αυξήσεις μισθών έστω στο μισό αυτού του θηριώδους ποσοστού που κατέτρωγε το εισόδημα της εργασίας. Τότε ήταν που επινοήθηκαν τα σχήματα Αυτόματης Τιμαριθμικής Αναπροσαρμογής (θυμάστε την ΑΤΑ;), τα οποία αν και περιείχαν την έμμεση ομολογία ότι τελικά «δεν φταίνε οι μισθοί για τον πληθωρισμό», δεν είχαν ιδιαίτερη τύχη. Η ολέθρια διασταύρωση μονεταριστών και νεοφιλελεύθερων στην παγκόσμια διακυβέρνηση της αναπτυγμένης Δύσης τα σάρωσε, εδραιώνοντας την πεποίθηση ότι για την ιερά σταθερότητα των τιμών χρειάζονταν τρία πράγματα: οι κεντρικές τράπεζες να ελέγξουν αυστηρά τη ροή χρήματος, το κράτος να αφήσει την αγορά να αυτορυθμιστεί και η εργασία να τιμωρηθεί με αιώνια διατίμηση. Μεγάλη πετυχεσιά: η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έγινε η πρώτη που τα έκανε αυτά «ευαγγέλιό» της, οι μισθοί μπήκαν σε βαθιά κατάψυξη, τα συνδικάτα πέρασαν στην παρακμή, ο παγκόσμιος πληθωρισμός έπεσε το 2001 στο 4% κι έτσι πορεύτηκε μέχρι το 2008, όταν η χρηματοπιστωτική κρίση τον διπλασίασε σε χρόνο dt, έπειτα η ύφεση τον καταβαράθρωσε και γενικώς όλο το (βραβευμένο με Νόμπελ!) μοντέλο οικονομικής ανοησίας διαψεύστηκε με όλους τους δυνατούς τρόπους.

Τι διδάχθηκαν κεντρικοί τραπεζίτες, σχεδιαστές οικονομικής πολιτικής και κυβερνήσεις από αυτόν τον απολογισμό της χαμένης δεκαετίας; Απολύτως τίποτε! Μόλις προχθές η Λαγκάρντ, σαν καλός παπαγάλος –κι όχι περιστέρι– αναμάσησε τους κρωγμούς των γερακιών για τον πληθωρισμό που μπορεί «να προκαλέσει γενικευμένες πιέσεις για αύξηση μισθών», και πω πω κακό που μας εύρηκε. Θυμάστε τις συστάσεις τις ΕΚΤ, λίγο πριν από την πανδημία, για αυξήσεις αμοιβών τουλάχιστον στις πλεονασματικές χώρες; Ξεχάστε τες! Δεν θα τις ξανακούσετε, επιστρέφουμε στη μυθολογία του 19ου αιώνα για τον φαύλο κύκλο μισθών-τιμών. Αν φοβάστε την ακρίβεια, δύο πράγματα οφείλετε να κάνετε: να πάτε στο αφεντικό σας και να του δηλώσετε ότι παραιτείστε από οποιαδήποτε αύξηση για τα επόμενα 2-3 χρόνια και να μπαίνετε καθημερινά στο παρατηρητήριο τιμών του Αδώνιδος και τιμολογίων ρεύματος της ΡΑΕ για να βρείτε τα φτηνότερα. Κι οι τιμές θα πέσουν στο πιτς φιτίλι.

Το γεγονός ότι το κατασκεύασμα που λέγεται αγορά, όπου τάχα ο ανταγωνισμός και ο νόμος προσφοράς-ζήτησης εξασφαλίζουν σύγκλιση προς τις «φυσικές τιμές» των αγαθών, απλώς δεν υπάρχει πια, δεν περνάει από το μυαλό των Νόμπελ της ανοησίας. Ούτε αγορά υπάρχει ούτε το πρόβλημα είναι τα καρτέλ που τάχα στρεβλώνουν τη λειτουργία της. Ή, αν σας σοκάρει αυτή η διατύπωση, όλη η παγκόσμια αγορά είναι ένα τεράστιο καρτέλ χρηματιστών που διαπραγματεύονται και καθορίζουν καθημερινά τις τιμές κάθε πρώτης ύλης, κάθε βασικού αγαθού και κάθε υπηρεσίας που είναι απαραίτητα για την επιβίωσή μας. Από το γάλα, το στάρι και τους σπόρους τομάτας που αφορούν το πιάτο μας, μέχρι το λίθιο, τον γραφίτη ή το ίνδιο που καθορίζουν την «πράσινη» και ψηφιακή βιομηχανία. Κι αν υποθέσουμε ότι η τομάτα σηκώνει ένα παζάρι στους πάγκους της λαϊκής από τους υποψιασμένους καταναλωτές, με τις σπάνιες γαίες τι ακριβώς θα γίνει; Ξέρει ο Αδωνις κανέναν να παίρνει στο μίνι μάρκετ της γειτονιάς τηλέφωνο (ή στο London Metal Exchange) και να παραγγέλνει; «Βάλε δέκα γραμμάρια κοβάλτιο και, πού ’σαι, απ’ το καλό, και δέκα δράμια νικέλιο, ναι, κυρ Στέφανε, θα το κάψουμε απόψε…». Δεν παίζει αυτό, σωστά;

Η αγορά δεν πρόκειται να διορθώσει γιατί όχι μόνο η τιμή κάθε εμπορεύματος, αλλά ο ίδιος ο πληθωρισμός έχει γίνει πια ένα χρηματιστηριακό μέγεθος που καθορίζεται από το παιχνίδι επενδυτικών κεφαλαίων, επενδυτικών τραπεζών, κυνηγών του χρήματος, αγοραστών προθεσμιακών συμβολαίων και μέλλοντος. Αυτοί είναι το αόρατο χέρι της αγοράς. Και έχουν τον έλεγχο της τσέπης μας, της πείνας και της δίψας μας γιατί τους τον έχουν εκχωρήσει οι πολιτικές ηγεσίες. Αυτές που δηλώνουν ήσυχες για την παροδικότητα των ανατιμήσεων, αλλά ανήσυχες για ενδεχόμενες αυξήσεις στους μισθούς. Τι μισθούς και μπόνους παίρνουν για να λένε τέτοιες ανοησίες δεν θέλετε να ξέρετε.


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ
Το δόγμα ότι «ο μισθός της εργασίας καθορίζει τις τιμές των εμπορευμάτων», εκφραζόμενο με την πιο αφηρημένη του διατύπωση, καταλήγει στο ότι «η αξία καθορίζεται από την αξία», και η ταυτολογία αυτή σημαίνει στην πραγματικότητα ότι δεν ξέρουμε τίποτα για την αξία. Αν επιμείνουμε σ’ αυτή την υπόθεση, τότε κάθε συλλογισμός σχετικά με τους γενικούς νόμους της πολιτικής οικονομίας καταντά κούφια φλυαρία. Γι’ αυτό η μεγάλη υπηρεσία που πρόσφερε ο Ρικάρντο ήταν ότι στο έργο του «Αρχές Πολιτικής Οικονομίας»… ξετίναξε από τη βάση της την παλιά, συνηθισμένη και ξεφτισμένη σοφιστεία σύμφωνα με την οποία «ο μισθός της εργασίας καθορίζει τις τιμές»
Καρλ Μαρξ, «Μισθός, τιμή και κέρδος» (1865)

Saturday, September 4, 2021

Homo Universalis

Η Εφημερίδα των Συντακτών, 4-5/9/2021


Μπορεί να θεωρηθεί άκομψο, περιττό κι ανεπιθύμητο λέκιασμα ένα μυριοστό κείμενο αναφοράς στον Μίκη στις οικονομικές σελίδες μιας εφημερίδας, ανάμεσα σε αναφορές για μακρο- και μικρο-, φόρους και μεγέθη, τιμές και στατιστικές, κέρδη και ζημιές, αυξήσεις και μειώσεις, πλούτο και φτώχεια. Μπορεί και να ’χει δίκιο όποιος έχει τη σχετική επιφύλαξη. Αλλά αν είσαι καμιά εξηνταριά ετών, αν έχεις γεννηθεί στη φλογερή και ζοφερή δεκαετία του ’60, αν άρχισες να καταλαβαίνεις τον εαυτό σου στην εκρηκτική δεκαετία του ’70, αν έχεις ζήσει τη γοητεία της παράνομης ακρόασης του απαγορευμένου Μίκη από μικρά, βραχνά φορητά πικάπ και κασετόφωνα, αν έχεις ποδοκροτήσει και χειροκροτήσει στις επικές συναυλίες της μεταπολιτευτικής νομιμότητας, αν έχεις συμπορευτεί με τον sui generis κομμουνιστή, αν έχεις θυμώσει με τον πολιτικό τυχοδιώκτη των μεγάλων αλμάτων από αριστερά προς δεξιά και αντιστρόφως, αν έχεις ενοχληθεί από τα εθνικιστικά του διολισθήματα κι αν έχεις απογειωθεί με τα διεθνιστικά του αριστουργήματα, αν έχεις θαυμάσει την ιδιοφυΐα του και έχεις απορήσει με την αφέλειά του, αν έχεις χορέψει τα συρτάκια του κι έχεις δυσκολευτεί με τα συμφωνικά του, αν έχεις κλάψει με τα λυρικά του κι έχεις αναταθεί με τα επικά του, αν η αναρχική του περιδίνηση σε έχει ενθουσιάσει και σε έχει τσατίσει, αν με λίγα λόγια αυτός ο ψηλός τύπος με το βάρος του ταραγμένου αιώνα που παίρνει μαζί του είναι στοιχείο της ταυτότητάς σου, πώς μπορείς να το αποφύγεις αυτό; Απλά δεν μπορείς.

Εμείς του ’60 οι εκδρομείς κι οι λίγο παλιότεροι είχαμε να ξεπεράσουμε κι εκείνο το παράδοξο μουσικο-πολιτικό δίλημμα που προέκυψε προς το τέλος της δεκαετίας του ’70, αρχές του ’80: Μίκης ή Μάνος; Προϊόντα της ίδιας εποχής, χαρακτηρίζονταν από ανάλογης κλίμακας μουσική ιδιοφυΐα και πολιτική οξυδέρκεια. Αλλά του Μάνου το δεύτερο τάλαντο, το πολιτικό, το ανακαλύψαμε με αρκετή καθυστέρηση, όταν στο Τρίτο έβγαζε με αναρχικό σουρεαλισμό τη γλώσσα του σε κάθε όριο και φραγμό λογοκρισίας της Δεξιάς και του καθωσπρέπει καραμανλισμού. Τότε ακριβώς από το τρομερό δίλημμα μας έβγαλε ο ίδιος ο Μάνος, όταν ανέθεσε στον Μίκη να απαγγείλει-τραγουδήσει την «Ελλαδογραφία» του Γκάτσου, από τα περίφημα «Παράλογά» του. Κι έτσι ο Μάνος, με τη μεγαλειώδη ταπεινότητα που τον διέκρινε, ανακήρυξε τον Μίκη «καθολικό Ελληνα» του 20ού αιώνα, παγκόσμιο μπραντ νέιμ της χώρας και της ταραγμένης Ιστορίας της από τον Μεσοπόλεμο και εντεύθεν: «Πότε θ’ ανθίσουνε τούτοι οι τόποι;/ Πότε θα ’ρθούνε καινούργιοι ανθρώποι/ να συνοδεύσουνε τη βλακεία/ στην τελευταία της κατοικία;».

Ο Μίκης ήταν ένας από εκείνους τους καινούργιους ανθρώπους που θα μπορούσαν να έχουν θάψει τη βλακεία, μαζί με την απανθρωπιά, τη σκληρότητα, την εκμετάλλευση, την ανισότητα, την εξαθλίωση, τη φτώχεια, την αμορφωσιά, τον φασισμό, τον αυταρχισμό, τον σκοταδισμό, τη σκλαβιά, τη εθελοδουλία, την ανελευθερία, τη λογοκρισία, τη φίμωση, την καταπίεση, τη στρατοκρατία, την αστυνομοκρατία, τον διχασμό, την πολεμοκαπηλία, την πατριδοκαπηλία, την προδοσία, το ψέμα, την ασχήμια. Ηταν στον αφρό μιας γενιάς καινούργιων ανθρώπων που έγιναν πρόθυμα παρανάλωμα της Ιστορίας, στην τρομακτική αναμέτρηση των ονείρων με τους εφιάλτες του 20ού αιώνα. Δυστυχώς, οι δεύτεροι επικράτησαν συντριπτικά και στις δύο πλευρές της σύγκρουσης.

Κανείς δεν ξέρει ποια διασταύρωση φύσης και βούλησης, τύχης και αναγκαιότητας δίνει σε κάποιους ανθρώπους το ιστορικό προβάδισμα που ξεπερνά τις δεξιότητες και αδεξιότητές τους, τις καλές ή κακές προθέσεις τους, τις μικρότητες και τα μεγαλεία τους, τις κακότητες και τις αγαθότητές τους, τις επιτυχίες και τα λάθη τους, τα αριστουργήματα και τα ανοσιουργήματά τους, τις αλήθειες και τα ψεύδη τους, τα φωτεινά και μελανά ίχνη τους κι όλες τις ενδιάμεσες διαβαθμίσεις της πραγματικότητας, που ποτέ δεν είναι μαύρο - άσπρο. Πάντως, συμβαίνει. Κι αφού η κρησάρα της συλλογικής μνήμης φιλτράρει καλά γεγονότα και κουτσομπολιά, τεκμήρια και αστικούς μύθους, βγάζει στον αφρό τον ρόλο της προσωπικότητας στην Ιστορία, που δεν καταργεί την πάλη των τάξεων, των γενεών, των εθνών, των συστημάτων και των πολιτισμών, αλλά συντονίζεται μ’ αυτήν και αποδίδει μια συνεκδοχή: ο αιώνας του Μίκη ή εποχή Μίκη. Δεν έχει σημασία αν στην επόμενη γενιά αυτή η συνεκδοχή της Ιστορίας μπορεί και να χαθεί. Τώρα, πάντως, κυριαρχεί, όπως προδίδει η καταιγίδα κοινοτοπιών και κλισέ με τα οποία ραίνουν τον τάφο του Μίκη οι πάντες.

Αν κι είναι μάλλον ακατόρθωτο να πεις κάτι που να ξεχωρίζει από τον χείμαρρο της κοινοτοπίας, η ταπεινότητά μου θα απέδιδε στον μεγάλο απόντα το χαρακτηριστικό που έπειτα από πέντε αιώνες επιβίωσης η σκληρή, νεοφιλελεύθερη εποχή εξαφανίζει βίαια: ο Μίκης είναι ένας από τους τελευταίους «Οικουμενικούς Ανθρώπους», μια ασθμαίνουσα, ετεροχρονισμένη ενσάρκωση του αναγεννησιακού Hominis Universalis (ονομαστική: Homo Universalis) που πάει κόντρα στον απόλυτο καταμερισμό εργασίας, αναιρεί τον κατακερματισμό του ανθρώπου και των ικανοτήτων του, υπερβαίνει τις διαιρέσεις της ανθρωπότητας και πασχίζει να αποκαταστήσει τη φυσική συνοχή κι ενότητά της. Μουσική και πολιτική, συγγραφή και οικονομία, τέχνη και κοινωνία, λόγος και έργο, σκέψη και δράση, θεωρία και πράξη, πατριωτισμός και διεθνισμός, σύγκρουση και συμφιλίωση, παράδοση και πρωτοπορία, αντίθεση και σύνθεση, καινοτομία και λαϊκότητα, ατομικότητα και συλλογικότητα, μια ακατάπαυστη κίνηση από το ένα στο άλλο. Οι άνθρωποι που καταφέρνουν να ξεπεράσουν τα σύνορα ανάμεσα σ’ αυτές τις κατηγορίες γίνονται μια προβολή ενός λαμπερού ανθρώπινου μέλλοντος. Και υποθέτω ότι αυτό εννοούσε ο Μίκης κρατώντας από τα «Μεγάλα Μεγέθη» της ζωής του την επιθυμία «να φύγει σαν κομμουνιστής». Το είχε ξαναγράψει άλλωστε ο ίδιος, το 1968, οδυνηρά και αυτοσαρκαστικά: «Αυτό που ήσουν κάποτε θα γίνεις ξανά./ Πρέπει να γίνεις, πρέπει να κλάψεις./ Ο εξευτελισμός σου να γίνει τέλειος./ Η εκπόρθηση να φτάσει ώς τις ρίζες των βουνών».

Ζούμε στην εποχή της ριζικής εκπόρθησης και του τέλειου εξευτελισμού. Ελπίζουμε πως το μέλλον ανήκει στους Homines Universales.



ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ

Χτυπάτε της οργής προφήτες
καμπάνα στην Καισαριανή
να ’ρθουν απόψε οι Διστομίτες
να ’ρθουν κι οι Καλαβρυτινοί
με σπαραγμό κι απελπισία
για τη χαμένη τους θυσία.

Αραγε είναι αληθές ότι η θυσία των απέβη επί ματαίω;
Ουδείς δύναται να αποφανθή μετά βεβαιότητος και ουδείς δύναται να
προεξοφλήση το μέλλον διότι η ιστορία των ανθρώπων είμαι μία
συνεχής παλινδρόμησις. Αλλά με την διαρκώς ογκουμένην υπερτροφίαν της
Αττικής αι προοπτικαί διαγράφονται σκοτειναί. Οι αρχαίοι Θεοί δεν
υπάρχουν πλέον διά να δώσουν την λύσιν, και ούτω, θάττον ή βράδιον,
αι Αθήναι θα συγκεντρώσουν εις τους κόλπους των και θα εξαφανίσουν διά
παντός την Ελληνικήν αρετήν, ως ο Κρόνος εις το απώτατον παρελθόν
κατέτρωγε τα ίδια αυτού τέκνα ή ως ο Ηλιος εις το απώτατον μέλλον θα
συγκεντρώσει εις τας αγκάλας του τους πλανήτας του
και θα καταβροχθίσει αυτούς!

Νίκου Γκάτσου, «Ελλαδογραφία» (από «Τα Παράλογα» του Μ. Χατζιδάκι. Τραγούδι: Μίκης Θεοδωράκης)

Saturday, August 28, 2021

Είναι η κατοχή, ηλίθιε!

Η Εφημερίδα των Συντακτών, 28-29/8/2021

Βασιλιάς εν δράσει... Φτυστός ο Μεγαλέξανδρος!

Υπάρχει ένα θαυμάσιο διήγημα του Ράντγιαρντ Κίπλινγκ, του (κατά Οργουελ) προφήτη του βρετανικού ιμπεριαλισμού, που έχει γίνει μια επίσης θαυμάσια ταινία από τον Τζον Χιούστον, με τους Σον Κόνερι και Μάικλ Κέιν, ιδανικό πρωταγωνιστικό δίδυμο. «Ο άνθρωπος που θα γινόταν βασιλιάς» είναι η ιστορία δύο Αγγλων τυχοδιωκτών, του Ντράβοτ και του Κάρνεχαν, που στα μέσα του 19ου αιώνα, καθώς η αποικιοκρατούμενη Ινδία τούς έπεφτε μάλλον μεγάλη, αποφάσισαν να παραπλανήσουν μια φυλή στο Αφγανιστάν (στο Καφιριστάν, το σημερινό Νουριστάν που κατοικείται από τους Καλάς) και να γίνουν ηγεμόνες τους. Χάρη σε έναν συνδυασμό εξαπάτησης και συμπτώσεων, ο Ντράβοτ θεωρήθηκε από τους ντόπιους άτρωτος και αθάνατος θεός και έγινε πράγματι βασιλιάς τους, αλλά, όταν η δαγκωματιά της τρομαγμένης –και απρόθυμης– υποψήφιας νεαρής συζύγου του αποκάλυψε ότι ματώνει κανονικότατα, άρα δεν είναι θεός, η απάτη ξεσκεπάστηκε, οι Καφίρ εξοργίστηκαν και ο Ντράβοτ κατέληξε σε φρικτό θάνατο, αν και με το στέμμα του βασιλιά σχεδόν καρφωμένο στο κεφάλι του. Κι ο Κάρνεχαν δεν είχε πολύ καλύτερη τύχη.


Είναι μια ευφυής και προφητική σάτιρα της αποικιοκρατικής και ιμπεριαλιστικής αλαζονείας, μια πρωθύστερη συμπύκνωση των δύο αιώνων διαπάλης των κατακερματισμένων Αφγανών -διαδοχικά- με τη βρετανική, τη σοβιετική και την αμερικανική αυτοκρατορία, με τις δυτικές αυτοκρατορίες εν γένει, αφού και η ΕΣΣΔ έγινε Δύση με τα όλα της, και στις επεκτατικές νίκες και στα Βατερλό της. Ο Κίπλινγκ μοιάζει να προοικονομεί τις σημερινές ιεραμιάδες για την ύστατη πτώση του Αφγανιστάν, θυμίζοντας το ρητό: μπορείς να εξαπατάς λίγους για πολύ, πολλούς για λίγο, αλλά όχι όλους για πάντα. Και εδώ και τώρα, η αποχώρηση των Αμερικανών και η άνετη επικράτηση των νεο-Ταλιμπάν στην πολύπαθη χώρα τους είναι το τέλος μιας διαχρονικής, συλλογικής, σχεδόν οικουμενικής εξαπάτησης.

Ας τα πούμε με τ’ όνομά τους: τι ακριβώς γινόταν στο Αφγανιστάν εδώ και είκοσι χρόνια; Κα-το-χή, όλο μαζί ΚΑΤΟΧΗ, σωστά; Ακόμη κι αν οι εισβολείς είχαν συμμάχους ή ντόπιες δυνάμεις ανοχής, η κατοχή ήταν κατοχή. Και τι γινόταν πριν την αμερικανο-βρετανική επέμβαση; Ενας εμφύλιος πόλεμος με διαρκή και διόλου διακριτική εμπλοκή της Δύσης. Και πριν από αυτόν; Μια δεκαετής σοβιετική κατοχή. Και πιο πριν; Μια αλληλουχία πραξικοπημάτων, λιγότερο ή περισσότερο αιματηρών, στο όνομα του εκσυγχρονισμού του Αφγανιστάν. Γιατί λοιπόν επικράτησαν τόσο άνετα οι νεο-Ταλιμπάν; Είναι η κατοχή, ηλίθιε! Είναι ότι σχεδόν μισός αιώνας εισαγόμενου «εκσυγχρονισμού» –σοβιετικής ή «καπιταλιστικής» χροιάς– κατέληξε σε ένα μεγαλοπρεπές φιάσκο φτώχειας, καθυστέρησης και διαφθοράς.

Στο Αφγανιστάν επικράτησαν οι Ταλιμπάν απλά γιατί κέρδισαν μεγαλύτερη λαϊκή υποστήριξη. Και την κέρδισαν όχι γιατί οι Παστούν, οι Τατζίκοι ή οι Χαζάροι, που αποτελούν την πλειονότητα του φυλετικού συνονθυλεύματος, ξαφνικά αγάπησαν τους Ταλιμπάν, αλλά κυρίως γιατί απέρριψαν και μίσησαν τη σκληρή και βρόμικη αμερικανική κατοχή.

Οπως και οι Σοβιετικοί τη δεκαετία του ’80, έτσι κι οι Αμερικανοί είχαν, την τελευταία εικοσαετία, την ευκαιρία τους να πείσουν τους Αφγανούς με μια θεαματική αλλαγή στη ζωή τους. Στα είκοσι χρόνια «παιδαγωγικής» κατοχής, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ στο Αφγανιστάν υποτίθεται ότι σχεδόν διπλασιάστηκε. Αλλά, όταν το ένα τρίτο από το ετήσιο ΑΕΠ των 20 δισ. δολαρίων είναι διεθνής βοήθεια -το μεγαλύτερο μέρος της οποίας πάει στην «ασφάλεια» και στους εξοπλισμούς- αυτό δεν το λες επιτυχία. Με οικονομικούς όρους είναι ένα φιάσκο. Προσοδοφόρο μεν για τις αμερικανικές πολυεθνικές όπλων και τους εργολάβους του αμερικανικού στρατού, αλλά φιάσκο. Και γίνεται ακόμη χειρότερο, καθώς εδώ και πέντε χρόνια το εισόδημα της πάμφτωχης χώρας συρρικνώνεται ευθέως, ανάλογα με τη μείωση της διεθνούς βοήθειας.
Θεωρητικά, το βιοτικό επίπεδο των Αφγανών βελτιώθηκε, αλλά πάνω από τους μισούς ζουν κάτω από το όριο φτώχειας. Η θνησιμότητα μειώθηκε, η πρόσβαση στο σύστημα υγείας βελτιώθηκε, το προσδόκιμο ζωής υποτίθεται ότι αυξήθηκε, αλλά μιλάμε για μια χώρα που η σχέση της με τη στατιστική είναι πρόσφατη και οι δυνάμεις κατοχής είχαν κάθε λόγο να εξωραΐζουν τους δείκτες. Αρα, τις βελτιώσεις ακούστε τις βερεσέ. Αφήστε δε που, αν βάλουμε στη στατιστική τις «παράπλευρες απώλειες» των βομβαρδισμών, των αντιτρομοκρατικών εκκαθαρίσεων, του σιωπηρού εμφυλίου και του ακατάπαυστου προσφυγικού κύματος, το βελτιωμένο προσδόκιμο πάει για βρούβες.

Και, έπειτα, το Αφγανιστάν, μια καθαρά αγροτοκτηνοτροφική οικονομία, είδε σε μια εικοσαετία το αγροτικό της προϊόν (συμπεριλαμβανομένου του οπίου) ως μερίδιο του ΑΕΠ να μειώνεται δραματικά υπέρ των υπηρεσιών -των υπηρεσιών που αναπτύχθηκαν κυρίως γύρω από ή με αφορμή τον στρατό κατοχής και τους έμμεσους ή άμεσους συνεργάτες του-, παρότι ο πληθυσμός παρέμεινε κυρίως αγροτικός. Αντιθέτως, ο ορυκτός του πλούτος, που κατά πολλούς είναι ο πραγματικός θησαυρός του Αφγανιστάν με κοιτάσματα εκατοντάδων δισ. δολαρίων, όχι μόνο έμεινε αναξιοποίητος, αλλά η εξόρυξή του μειώθηκε δραματικά, κάτω από τα επίπεδα ακόμη και της δεκαετίας του ’80.

Αν, λοιπόν, η ισχυρότερη και σταθερότερη εδώ και έναν αιώνα αυτοκρατορία του κόσμου, με την τεράστια στρατιωτική και οικονομική της ισχύ, αποδεικνύεται ανίκανη να αναμορφώσει την οικονομία μιας απελπιστικά φτωχής χώρας, αν απέτυχε να διαμορφώσει με βία ή με πειθώ έστω μια καρικατούρα κράτους δικαίου, να απαλλάξει τους πολίτες από τη μάστιγα της διαφθοράς των δυτικότροπων γραφειοκρατών και των ακατέργαστων πολέμαρχων, αν τα πολιτικά δικαστήρια της Καμπούλ αποδείχτηκαν πιο αργυρώνητα και ανέντιμα από τους περιφερειακούς καδήδες της σαρία, αν το αμερικανικό χρήμα δεν κατάφερε για είκοσι χρόνια παρά να ταΐσει μια ελίτ που, ανεξαρτήτως καλών ή κακών προθέσεων, ζούσε αποκλειστικά υπέρ και χάρη στους εισβολείς, τότε οι απεχθείς νεο-Ταλιμπάν, οι μαθητές των δωρεάν ισλαμικών σχολείων των προσφυγικών στρατοπέδων, οι εξοικειωμένοι με τις νέες τεχνολογίες πιστοί του Αλλάχ, μπορούν να διεκδικήσουν ξανά τον ρόλο της εναλλακτικής λύσης για τους απελπισμένους και θυμωμένους Αφγανούς.

Τι είδους εναλλακτική λύση; Αυτή που διαμορφώνει η ζωντανή ιστορία, με όλες τις τρομακτικές και σκοτεινές αντιφάσεις της. Είναι οι εκφραστές των φτωχών αγροτών, φανατικά θρησκόληπτοι, σκοταδιστές, βαθιά μισογύνηδες -αλλά όχι χωρίς την υποστήριξη και γυναικών- αντικομμουνιστές, αντιαμερικανοί, αντιδυτικοί εν γένει, αλλά είναι και αυτοί που σήκωσαν το βάρος της αντίστασης σε μια μακρόχρονη, σκληρή, βάρβαρη και σπάταλη εισβολή, που δεν είχε την παραμικρή σχέση με ανθρώπινα δικαιώματα και δημοκρατία. Οσο κι αν η πολιτική νίκη των νεο-Ταλιμπάν προκαλεί φλύκταινες στη Δύση, η δεύτερη ευκαιρία τους θα κριθεί –κατά την ταπεινή μου γνώμη…– από δύο πράγματα: από τον γρήγορο και ξεκάθαρο διαχωρισμό τους από τους ισλαμοφασίστες του ISIS και από τον απογαλακτισμό της αφγανικής οικονομίας από τις δουλείες της αμερικανικής κατοχής.




ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ


Ευσέβεια δεν είναι μόνο να στρέφετε ανατολικά και δυτικά τα πρόσωπά σας, αλλά για εκείνον που πιστεύει στον Αλλάχ και στην Εσχατη Μέρα, στους Αγγέλους και στο Βιβλίο και στους προφήτες, ευσέβεια είναι να δίνει από την περιουσία του για τους συγγενείς του και για τα ορφανά και για τους απόρους και για τους οδοιπόρους και τους ζητιάνους και για την απελευθέρωση των σκλάβων…»

Μωάμεθ, «Το Κοράνι»

Friday, August 13, 2021

Φαιοπράσινος καπιταλισμός

13-15/8/2021




Τώρα, που «όλοι δικοί μας είμαστε», τώρα που η αναγνώριση της κλιματικής κρίσης ως οικουμενικής απειλής υποτίθεται ότι σβήνει κάθε διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε κυρίαρχες και υποτελείς τάξεις, πλούσιους και φτωχούς, ισχυρές και αδύναμες χώρες, κυβερνώντες και κυβερνώμενους, καταπιεστές και καταπιεζόμενους, δεξιούς και αριστερούς, καπιταλιστές και προλετάριους, Ανατολή και Δύση, Βορρά και Νότο, ορθολογιστές και συνωμοσιολόγους, ολετήρες και σωτήρες, τώρα είναι η ώρα να καθαρίσουμε το πεδίο από στάχτες και αποκαΐδια. Να αποκαλύψουμε τις νέες διαχωριστικές γραμμές, που ίσως αποδειχτεί ότι είναι πολύ παλιότερες απ’ όσο νομίζουμε. Να σταματήσουμε το ξέπλυμα των εμπρηστών του πλανήτη στην πράσινη κολυμπήθρα της ελπίδας.

Διότι, δυστυχώς, η πολιτική, ιδεολογική και «επιστημονική» απάτη έχει εδώ και πολλά χρόνια πάρει κεφάλι. Πολύ πριν η Γκρέτα Τούνμπεργκ με τον εφηβικό της θυμό και την αμόλυντη διορατικότητά της πει, σε ελεύθερη μεταφορά, ότι η κλιματική κρίση δεν είναι θέμα άποψης, «είναι μαθηματικά, ηλίθιοι!». Ομως, ακόμη και σε αυτό το μαθηματικό θέμα, δηλαδή το ισοζύγιο των εκπομπών των αερίων της υπερθέρμανσης του πλανήτη, που θεωρητικά πρέπει και μπορούμε να βελτιώσουμε με την προσδοκία να αντιστρέψουμε μια ολέθρια για το είδος μας κλιματική επιβάρυνση, το άπληστο και έξυπνο χρήμα έχει επιβάλει ήδη τη δική του αντι-επιστημονική αν-αλήθεια. Και το χειρότερο: δεν την έχει πουλήσει μόνο στις πρόθυμες κυβερνήσεις και στα κυρίαρχα πολιτικά συστήματα που τη μετουσιώνουν σε εφαρμοσμένες πολιτικές και νομοθεσίες, αλλά την έχει αναπτύξει σε μια τεράστια, κερδοσκοπική και καθετοποιημένη «πράσινη οικονομία» που καθίσταται κυρίαρχη στην καθ’ ημάς καπιταλιστική Δύση. Οσονούπω, και στην κρατικο-καπιταλιστική Ανατολή.

Το κυρίαρχο εύρημα του φαιοπράσινου καπιταλισμού, που έπειτα από αιώνες οικουμενικής επιβολής της οικονομίας του άνθρακα φάσκιωσε τον πλανήτη σε μια κάψα διοξειδίων, είναι οι τεχνολογίες των αρνητικών εκπομπών. Μια συστηματική μετατόπιση κεφαλαίου και επενδύσεων συντελείται ήδη από τη δεκαετία του ’80. Στην αρχή από μικρούς και τολμηρούς πιονέρους, τους σταρτάπερ της ψηφιακής, βιοτεχνολογικής και ενεργειακής επανάστασης, που έσπαγαν τη ρουτίνα του προτεσταντικού καπιταλισμού και του νεοφιλελευθερισμού με πινελιές οικολογίας, επιστημονικής φαντασίας και τυχοδιωκτικής κερδοσκοπίας. Αυτή η ιδιότυπη πρωταρχική συσσώρευση στις πράσινες τεχνολογίες δεν είχε τον βίαιο και αιματηρό χαρακτήρα που είχε η προ-βιομηχανική συσσώρευση της Ευρώπης του 18ου αιώνα. Είχε όμως μια εκπληκτική ταχύτητα διάδοσης και ένα απαράμιλλο προσόν: ένα πειστικό ηθικό και ιδεολογικό άλλοθι που την κατέστησε γοητευτική και αποδεκτή από κυρίαρχους και υποτελείς.

Οι πρώτοι βρήκαν σ’ αυτό το άλλοθι μια ευκαιρία να επαναλανσάρουν τον καπιταλισμό ως ένα σύστημα ηθικό, καθαρό, ανθρωπιστικό, φιλάνθρωπο, φιλόζωο, αλληλέγγυο, οικολογικά και κοινωνικά υπεύθυνο που, επομένως, η διαιώνισή του είναι συνάρτηση με τη διαιώνιση του είδους και την επιβίωσή του σε έναν θυμωμένο πλανήτη. Οι δεύτεροι, οι ανυποψίαστοι υποτελείς, πνίγηκαν στις τύψεις τους γιατί τάχα η καταναλωτική τους απληστία, η περιβαλλοντικά ανεύθυνη ατομική συμπεριφορά τους, η προθυμία με την οποία ψώνιζαν τα ρυπογόνα αγαθά που τους πουλούσαν οι πρώτοι, έφεραν τον πλανήτη στα όρια εμφράγματος. Για τους συνενόχους υποτελείς είναι μονόδρομος να ακολουθήσουν την καλή, καταπράσινη θέληση των κυρίαρχων.

Αυτό είναι το μεγαλύτερο πράσινο ξέπλυμα της φαιοπράσινης οικονομίας. Η επιβολή ενός ηθικού, ιδεολογικού, επιστημονικοφανούς και τεχνολογικού προτύπου, του μοντέλου των αρνητικών εκπομπών ή του λεγόμενου μηδενικού περιβαλλοντικού αποτυπώματος, στο οποίο κατευθύνονται τεράστιοι δημόσιοι και ιδιωτικοί πόροι, χωρίς να θίγεται η ουσία της ληστρικής σχέσης της αγοράς με τη φύση, της οικονομικής μεγέθυνσης με τα όρια της γης, του ατομικού κέρδους με τη συλλογική επιβίωση.

Το κορυφαίο και απλούστερο παράδειγμα
του πράσινου ξεπλύματος είναι το ηλεκτρικό αυτοκίνητο. Οι κυβερνήσεις εμφανίζονται πρόθυμες να επιδοτήσουν την αγορά ενός Tesla των 50.000 και πλέον ευρώ, να το απαλλάξουν από τέλη και φόρους και να επιβραβεύσουν την απόκτησή του από τους ελάχιστους που προς το παρόν μπορούν, ως κορυφαία πράξη οικολογικής συνείδησης. Μόνο και μόνο γιατί δεν έχει εξάτμιση να μας φλομώνει με διοξείδια. Και ας υποθέσουμε ότι ένα Tesla στην Ισλανδία, που ηλεκτροδοτείται με γεωθερμία και υδροηλεκτρικά, μπορεί να είναι τίμια καθαρό. Αλλά στις ΗΠΑ ή στην Ελλάδα, που ακόμη εξαρτώνται κατά 70% από ορυκτά καύσιμα, η φόρτισή του είναι ακόμη πιο ρυπογόνα και από ενός συμβατικού Ι.Χ.

Αυτό είναι το ευκολάκι, που το καταλαβαίνει κι ένα παιδί του Δημοτικού. Πέρα από αυτό, ακόμη και στην ιδεατή περίπτωση που γίνει ταχύτερα το άλμα στην πράσινη ενέργεια, υπάρχει το ερώτημα τι περιβαλλοντική ζημιά απαιτεί η παραγωγή ενός ηλεκτρικού αυτοκινήτου, η απόσπαση των πρώτων υλών από τη γη, η κατασκευή των εξαρτημάτων του, οι τεράστιες μπαταρίες που το κινούν, οι σπάνιες γαίες που χρειάζονται για να λειτουργήσουν, το ξεκοίλιασμα του γήινου φλοιού για να αποσπαστούν το λίθιο, το νικέλιο, το κοβάλτιο, ο γραφίτης που περιέχουν αυτές οι μπαταρίες. Κι έπειτα, τι θα γίνουν όταν κλείσουν τον κύκλο ζωής τους, όταν τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα έχουν «εκδημοκρατιστεί» τόσο, ώστε δισεκατομμύρια άνθρωποι έχουν από ένα;

Τα ερωτήματα αυτά μπορούμε να τα επεκτείνουμε σε όλο το πεδίο της πράσινης οικονομίας: από την περιβαλλοντική ζημιά που απαιτεί η παραγωγή, μεταφορά, εγκατάσταση μιας ανεμογεννήτριας σε μια δασωμένη βουνοκορφή, μέχρι τους κινδύνους που εγκυμονεί το μάντρωμα των ποταμών για να κατασκευαστούν τεράστια φράγματα παραγωγής ολοκάθαρης ενέργειας.

Είναι προφανές ότι ένα βιώσιμο μέλλον περιλαμβάνει και καθαρή ενέργεια και οχήματα χωρίς ρύπους. Αλλά η βιασύνη με την οποία ο φαιοπράσινος καπιταλισμός τα επιβάλει εδώ και τώρα, αποφεύγοντας τα ενοχλητικά ερωτήματα της επιστήμης και του μέλλοντος, προδίδει απλώς ότι οι προτεραιότητές του μένουν αμετάβλητες: ξίγκι από τη μύγα, κέρδος από την απελπισία, κέρδος κι από την ελπίδα. Η απληστία βάφεται φαιοπράσινη.




ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ

Ελα να πάμε στα καμένα
στον Υμηττό και στην Αυλώνα
πουλιά και πεύκα συλλογίσου
ενός καμένου παραδείσου
δέντρα που ήτανε φαντάσου
και στη σκιά τους ξεκουράσου

Ελα και πάρε με μαζί σου
στην κυριακάτικη εκδρομή σου
βγάλε με στο χλωρό κορμί σου
στις εκβολές του παραδείσου

Ελα να πάμε στα καμένα
δε μας χωράει πια το σπίτι
έρχονται δύσκολες ημέρες
μουτζουρωμένες σαν Δευτέρες
έρχονται φλόγες απ’ τα δάση
και μια φωτιά να μας δικάσει
μέσα στο πύρινό της χνότο
από τον έσχατο στον πρώτο


Ελα να βγούμε απ’ το σπίτι
ξανά σε δρόμους και πλατείες
πάρε και τα παιδιά μαζί σου
εδώ, στο χείλος της αβύσσου
κι άφησε μόνη στο τραπέζι
την τηλεόραση να παίζει
Να δείχνει έγχρωμο τον πόνο
δίπλα σ’ ένα φιλέτο τόνο
Να δείχνει φονικά και φλόγες
τσόντες, πολιτικούς και ρώγες
ενώ εμείς θα ’χουμε φτάσει
στο σταυροδρόμι του εξήντα

Με τα παιδάκια μας στον ώμο
για να μας δείχνουνε το δρόμο


Μιχάλη Γκανά, «Στα καμένα» (Από το άλμπουμ του Λαυρέντη Μαχαιρίτσα «Τόσα χρόνια μια ανάσα», 2007)

Sunday, August 8, 2021

Ανθρωπόκαινος, ανθρωπόκενος

ΕφΣυν, 7-8/8/2021

Βρίσκεστε στη φλεγόμενη Αττική ή στην Εύβοια, η φωτιά που τις κατακαίει δεν σας επέτρεψε να χαρείτε τους λίγους βαθμούς πτώσης της θερμοκρασίας από τα επίπεδα βρασμού, οι αέρηδες δεν σας ανακουφίζουν διόλου, ίσα ίσα πλημμυρίζουν τα πνευμόνια με αιθάλη και σωματίδια και το μυαλό σας με αγωνία για τη διαδρομή της πυρκαγιάς. Είστε κολλημένοι στα ζωντανά τηλεοπτικά ρεπορτάζ, ζάπινγκ από την ΕΡΤ στο OPEN κι από κει στο ΣΚΑΪ ή στον ΑΝΤ1, με την ελπίδα να πέσετε πάνω σε μια καλή είδηση, μια ανάσα ανακούφισης, «σε ύφεση το μέτωπο», ή έστω «αποφεύχθηκαν τα χειρότερα»· εις μάτην.

Ψυχολόγοι και ψυχίατροι ταλαντεύονται αν πρέπει να υιοθετήσουν μια ειδική νεύρωση, μια ιδιαίτερη μαζική φοβία όχι της ίδιας της φωτιάς, αυτή είναι γνωστή από εποχής Προμηθέα, αλλά του τρόμου του «παραλυμένου Λεβιάθαν». Και στην προσπάθειά σας να ξεφύγετε απ’ αυτόν τον τρόμο, κάθε φορά που ο Νικ Χαρντ εγγυάται ότι όλα εξελίσσονται υποδειγματικά, αλλά ο Μωυσής προειδοποιεί ότι αύριο μπορεί να είναι όλα χειρότερα, πιάνετε το τηλεκοντρόλ κι αναζητάτε διαφυγή. Κι εκεί πέφτετε πάνω στην ανακουφιστική εικόνα ενός κατάλευκου, παγωμένου αρκτικού τοπίου, χωρίς ίχνος πρασίνου και καύσιμης ύλης, και στα χαμογελαστά –τουλάχιστον μπροστά στην κάμερα– πρόσωπα των Ινουίτ που κινούνται κι ανασαίνουν στους μείον 30 σαν να πρόκειται για το φυσικότερο πράγμα στον κόσμο. Αλλά μετά την πρώτη ψευδαίσθηση δροσιάς που εκπέμπει η εικόνα, αναρωτιέστε: «Πώς αντέχουν;».

Το ίδιο αναρωτιούνται και οι Ινουίτ της Αλάσκας ή της Γριλανδίας, που πιθανά χαζεύουν κι αυτοί στις τηλεοράσεις τους τις εικόνες της πυρπολημένης Μεσογείου, ενώ απολαμβάνουν τους 6 βαθμούς του αρκτικού καλοκαιριού τους, έχοντας εισπράξει ικανοποίηση ή απογοήτευση από το «ταμείο» της μέρας, από το κυνήγι της μονοκέρης φάλαινας ή της φώκιας, ίσως με μια δόση τσαντίλας γιατί η πετυχημένη σοδειά της θάλασσας έπιασε το ταβάνι της επιτρεπόμενης ποσότητας. Η φωτιά είναι εξίσου φίλη τους με μας, είναι κι αυτοί παιδιά του Προμηθέα, αλλά δεν την έχουν νιώσει ποτέ σαν ανελέητο εχθρό, και καθώς κι αυτοί έχουν τις δικές τους αγωνίες για το βάθος του πάγου που λιώνει κάθε φορά που έρχεται ένα πιο ζεστό καλοκαίρι από τα προηγούμενα, 1 ή 2 βαθμούς πάνω από το περσινό, στους 7 ή στους 10 βαθμούς, μας βλέπουν να καιγόμαστε από τον ολέθριο συνδυασμό καύσωνα και πυρκαγιών κι αναρωτιούνται: «Πώς αντέχουν;».

Το νήμα που συνδέει την τηκόμενη Αρκτική και την καιόμενη Αττική είναι η υπερθέρμανση. Κανείς δεν έχει πια αμφιβολία γι’ αυτό. Ακόμη και οι αρνητές της κλιματικής αλλαγής εστιάζουν την επιχειρηματολογία τους όχι στο αν ο πλανήτης ζεσταίνεται, αλλά αν είναι πράγματι κάτι που επηρεάζεται από την ανθρώπινη δραστηριότητα, ή απλώς πρόκειται για εναλλαγή θερμών και ψυχρών περιόδων της Γης, ανεξάρτητες από μας. Η προθυμία με την οποία το μεγαλύτερο μέρος των πολιτικών ηγεσιών του κόσμου, αλλά και το κυρίαρχο μέρος της παγκόσμιας επιχειρηματικής ελίτ έχουν προσχωρήσει στη ρητορική της κλιματικής αλλαγής και, κυρίως, επενδύουν τεράστια ποσά στην αντιμετώπισή της, στην αλλαγή ενεργειακού και τεχνολογικού μοντέλου, θολώνει το τοπίο και προκαλεί εύλογες καχυποψίες. Γιατί άραγε η Tesla, η Coca Cola, η Microsoft ή η Goldman Sachs ανησυχούν για το κλίμα; Γιατί θέλουν την πράσινη ενέργεια, γιατί υπόσχονται να εκμηδενίσουν το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα, γιατί θέλουν να εξαφανίσουν τα πλαστικά καλαμάκια, γιατί ομνύουν στην ολική ανακύκλωση, γιατί δεσμεύονται στους 17 στόχους της βιώσιμης ανάπτυξης του ΟΗΕ;

Για να μην μπερδευόμαστε, δεν είναι η πρώτη φορά που το πιο «βρόμικο» οικονομικό σύστημα στην ιστορία της ανθρωπότητας κάνει επιλογή επιβίωσης και αναπαραγωγής. Ο καπιταλισμός μπορεί να είναι φιλοπόλεμος όσο ο πόλεμος είναι επικερδής, φιλειρηνικός όταν η ειρήνη υπόσχεται υψηλότερη απόδοση κεφαλαίου, αλλά μπορεί μια χαρά να είναι και τα δύο ταυτόχρονα, κατανέμοντας κατά βούληση μερίδες πολέμου και ειρήνης μεταξύ Βορρά - Νότου, Ανατολής - Δύσης, φτωχών και πλούσιων χωρών. Σε μια αναλογία, το σκηνικό επαναλαμβάνεται με τη ριζική στροφή της αναπτυγμένης Δύσης στο θέμα της κλιματικής αλλαγής. Η στροφή γίνεται με τόσο άνισους για τους φτωχότερους πληθυσμούς της Γης όρους, ώστε η «καθαρή» ανάπτυξη που ευαγγελίζονται οι ισχυρότερες χώρες καταντά απλή εφαρμογή του κανόνα «τα σκουπίδια στην πόρτα του γείτονα».

Αλλά ακόμη κι αν κάποια στιγμή στο απώτατο μέλλον κλείσει η ψαλίδα της περιβαλλοντικής ανισότητας, είναι αμφίβολο αν θα επαρκεί για να αναστρέψει τη μη βιώσιμη συνθήκη, όχι για το ανθρώπινο είδος γενικώς και αορίστως, αλλά για τον οικονομικό πολιτισμό της αέναης εκθετικής μεγέθυνσης. Οι επιστήμονες και ιδιαίτερα οι γεωλόγοι σωστά προσανατολίζονται να υιοθετήσουν ως αυτόνομη γεωλογική εποχή την ανθρωπόκαινο (εκ του άνθρωπος + καινός= καινούργιος). Διαφωνούν για το αν ως σημείο εκκίνησής της πρέπει να οριστεί η χρήση της φωτιάς, η γεωργική επανάσταση ή η πολύ μεταγενέστερη βιομηχανική επανάσταση. Δεν είμαι βέβαιος αν έχει και την πιο τεράστια σημασία, αλλά υποθέτω πως ουδείς αμφισβητεί ότι η μεγαλύτερη περιβαλλοντική ζημιά είναι υπόθεση των τελευταίων τριών αιώνων που «τυγχάνει» να είναι οι αιώνες οικουμενικής εδραίωσης του καπιταλισμού, με όλα τα ενεργειακά και τεχνολογικά παρελκόμενά του, αλλά πάνω απ’ όλα με τη λατρεία της οικονομικής μεγέθυνσης, που δεν άφησε ανεπηρέαστο και το αντίπαλο δέος, τον υπαρκτό - ανύπαρκτο σοσιαλισμό και όλες τις αποχρώσεις του.

Στην τελική, θα πρέπει να αναρωτηθούμε μήπως δεν αρκεί απλά να εξασφαλίσουμε μια καθαρότερη και κλιματικά ουδέτερη παραγωγική δραστηριότητα, αλλά να σταματήσουμε την αέναη οικονομική μεγέθυνση, τη θρησκεία της ανάπτυξης που μετριέται αδιάλειπτα με όρους στατιστικής νεύρωσης. Οι Ινουίτ ίσως μπορούν να μας διδάξουν ότι το μυστικό της αληθινής αειφορίας στις συνθήκες των μείον 20 βαθμών, όπως και οι ιθαγενείς του Αμαζονίου στους συν 40 βαθμούς, είναι η απο-ανάπτυξη. Ή, για να το πούμε αλλιώς, η μόνη λύση είναι να βάλουμε τέλος στην ανθρωπόκαινο εποχή, πριν η κλιματική κρίση τη μετατρέψει σε ανθρωπόκενο (άνθρωπος+ κενός, ο μεθερμηνευόμενον, γη κενή από ανθρώπους ή γεμάτη κενούς ανθρώπους).



ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ

Μέσα από τις ληστρικές μας συμπεριφορές, τα συστήματα εκμετάλλευσης και τις προσηλωμένες στην ανάπτυξη κοινωνίες, ζούμε σε ανταγωνισμό μεταξύ μας, προς τα άλλα είδη και προς τον πλανήτη τόσο καιρό που έχουμε προκαλέσει μια νέα γεωλογική εποχή. Εχουμε επιταχύνει το τέλος της ολοκαίνου εποχής, που άντεξε τα τελευταία δέκα χιλιάδες χρόνια, και έχουμε επισπεύσει την εκκίνηση της ανθρωποκαίνου εποχής- το όνομα της οποίας διακηρύσσει την παγκόσμια κυριαρχία μας και τις σοβαρές περιβαλλοντικές επιπτώσεις των Homo Sapiens. Στην τρέχουσα ανθρωπόκαινο περίοδο, ενώ είναι σε πλήρη εξέλιξη η κλιματική αλλαγή, η έκτη μεγάλη κρίση εξαφάνισης ειδών στην Ιστορία της Γης, η έλλειψη πόρων, ο παγκόσμιος καπιταλισμός, ο επιθετικός νεοφιλελευθερισμός, οι οικονομικές καταρρεύσεις, η αυξανόμενη συγκέντρωση εξουσίας, ο ανεξέλεγκτος μιλιταρισμός, μακρόχρονοι πόλεμοι, οδύνες και συγκρούσεις παντού, βρισκόμαστε σε ένα ιστορικό σταυροδρόμι που πρέπει να γίνουν και να εφαρμοστούν κεφαλαιώδεις επιλογές.

Στίβεν Μπεστ, «Η πολιτική της ολικής απελευθέρωσης: Μια επανάσταση για τον 21ο αιώνα»

Saturday, July 31, 2021

Θερμοπληξία

ΕφΣυν 31/7-1/8/2021


Κάνει κρύο ή μου φαίνεται; Μήπως να ανάψουμε το καλοριφέρ; Πόσα χρόνια έχουμε να τ’ ανάψουμε; Ευκαιρία είναι. Να έχει μείνει καμιά στάλα πετρέλαιο; Πού είναι εκείνη η κουβερτούλα η φλις; Ρίχτε τη πάνω μου. Κάνει κρύο, δεν μου φαίνεται. Τι εποχή έχουμε; Τι μήνα; Τι μέρα; Τι ώρα; Σε ποια χρονιά είμαστε; Εχει περάσει η πανδημία, έτσι; Επιτέλους! Δεν θα άντεχα πέμπτη δόση εμβολίου, ούτε δεύτερη δόση Μητσοτάκη, τέταρτη δόση Χαρδαλιά, τρίτη δόση Μπακογιάννη. Καμιά δόση γενικώς. Το είδα την τελευταία φορά. Είμαι σίγουρος. Την ώρα που πίεζε ο γιατρός τη βελόνα στο μπράτσο μου, κάτι σκάλωσε. Πίεζε, πίεζε… Τίποτα. Ηταν το τσιπάκι, είμαι σίγουρος. Είπα να του αρπάξω το χέρι, να τον σταματήσω, αλλά τελικά ξεσκάλωσε. Πάει. Πού να έχει σταθεί το τέταρτο τσιπάκι; Εγκέφαλο, καρδιά;


...Κάνει ζέστη ή μου φαίνεται; Καλά, παλαβώσατε; Ανάψατε καλοριφέρ με καύσωνα; Ποιος παπάρας μού έχει ρίξει μάλλινη ζακέτα; Θα με πεθάνετε… Τι εποχή έχουμε; Τι μήνα; Πέρασαν οι παγετώνες; Εγινε λίμνη η Σαχάρα; Θα πάμε διακοπές στον Αρκτικό Κύκλο; Ή καλύτερα μια εβδομάδα στον διαστημικό σταθμό του Μασκ; Ακουσα ότι ο Μπράνσον κάνει προσφορές αυτή την περίοδο. 10.000 τη μέρα και ο περίπατος στο κενό δωρεάν. Εχει δροσιά στη στρατόσφαιρα. -15 βαθμούς. Τέλεια θα ήταν! Καλά, τι καταπληκτική ιδέα είχε αυτό το παλικάρι, ο Μπακογιάννης! Του αξίζει να γίνει πρωθυπουργός. Ο,τι πιο κουλ ήταν να κάνει τον Μεγάλο Περίπατο υδάτινο. Κανό δεν είναι αυτά που βλέπω; Κοίτα να δεις, από τότε που ο Ντούσκος πήρε χρυσό, όλοι οι ποδηλάτες γίναν κωπηλάτες! Και τι τέλειο τα λεωφορεία να γίνονται πλωτά στην Αμαλίας και στην Πανεπιστημίου. Τι γαμάτο οι επιβάτες να κατεβαίνουν με βουτιά στα γάργαρα νερά του Μεγάλου Χείμαρρου! «Στάση μεγάλη βάθρα Συντάγματος! Σπλας!»

...Πα πα, κουφόψυξη έχει, τρέμω! Ρε σεις, μήπως έχετε ξεχάσει το κλιματιστικό στην ψύξη; Δεν παλεύεται… Τι ανοησίες λένε για υπερθέρμανση και κλιματική αλλαγή. Η μόνη υπερθέρμανση που βλέπω είναι της οικονομίας. Του βγήκε του μπαγάσα. Την τρέλανε την καμπύλη Φίλιπς, τον έβγαλε νοκ άουτ τον δείκτη Τζίνι. Αναπαύεστε εν ειρήνη, Πολ Σάμουελσον, Μίλτον Φρίντμαν, Κοράντο Τζίνι… Αχρείαστοι να 'στε. Ακουσα καλά χθες ότι ο πληθωρισμός τον Ιούλιο έκλεισε στο 10%; Τέλεια! Και τι έγινε; Ορίστε, πέθανε κανείς, έπαθε κανείς τίποτα; Ποιος χέστηκε αν πάει και στο 20% ο πληθωρισμός; Αρκεί που πήγαν τον κατώτατο μισθό στα 1.100. Τόσο δεν τον πήγαν; Καλά κατάλαβα ότι θα κάνει και αύξηση 10% στις συντάξεις; Τι ποιος; Ο Βρούτσης! Αυτός δεν είναι υπουργός Οικονομικών; Με τον Αλογοσκούφη στο Εργασίας. Εχω χάσει κάτι; Δεν έκανε ανασχηματισμό ο Μπακογιάννης τον Ιούνιο; Τι εννοείς τα έχω χαμένα;

...Σκάω! Βάλτε στο φουλ τα κλιματιστικά, θα πάθουμε καμιά θερμοπληξία! Γιατί γελάς; Υπάρχει κάτι που μου κρύβετε; Το παιδί είναι στη δουλειά; Τι τυχερή γενιά! Να είσαι μόλις 22 χρόνων, με το που παίρνεις το πτυχίο να σε αρπάζουν, να σου δίνουν 1.500 ευρώ αρχικό μισθό για 6ωρο, τετραήμερο, τις μισές μέρες τηλεργασία στο σπίτι, όπου έρχονται και σου εγκαθιστούν πλήρη εξοπλισμό και σούπερ κλιματισμό και εργονομικές καρέκλες, και δυο μήνες άδεια τον χρόνο, και μισοπληρωμένες διακοπές. Ζωάρα… Και στον καύσωνα σου λένε μην τολμήσεις κι έρθεις στη δουλειά, και στον χιονιά σε υποχρεώνουν να κάτσεις σπίτι, σου δίνουν και έξτρα επίδομα θέρμανσης… Παράδεισος! Είναι, βλέπεις, σκληρός ο ανταγωνισμός. Ποιος νοιάζεται πια για τζίρους, κερδοφορία, μετοχές; Ολες οι καθωσπρέπει επιχειρήσεις πλακώνονται για το ποια θα βγει best work place του μήνα, του χρόνου… Χαμός γίνεται! Δεν μου λες… Το ξαναπήραν το παιδί από την Amazon; Επιμένουν στα δυο χιλιάρικα ή ανέβασαν την προσφορά;

...Σιβηρία έχει γίνει εδώ μέσα. Τι σκατά γίνεται; Εξω έχει μια χαρά λιακάδα, γιατί εδώ κάνει ψόφο; Φέρτε μια κουβέρτα! Εχετε κλείσει τη θέρμανση; Γιατί, μάνα μου, τι τις έχουμε τόσες ανεμογεννήτριες, τόσα φωτοβολταϊκά, τόσο υδρογόνο; Τι φοβάσαι, μην κάψεις πετρέλαιο; Πετρέλαιο… Τι θυμήθηκα τώρα! Αιώνες μου φαίνεται ότι έχουν περάσει. Επαιρνες τα κοινόχρηστα ή τον λογαριασμό ρεύματος και περίμενες το έμφραγμα. Καθαρό και τζάμπα ρεύμα όλο τον χρόνο! Τζάμπα δεν είναι; Ή στον ύπνο μου το έχω δει αυτό; Για θυμίστε μου… Ποιος ήταν υπουργός όταν τελειώσαμε με το πετρέλαιο και το αέριο; Ο Σκρέκας; Ο Χατζηδάκης; Ο Περιστέρης; Ο Κοπελούζος; Δεν ήταν στην κυβέρνηση αυτοί; Και ποιος μας έκανε Δανία του Νότου; Τι εννοείς ότι παραληρώ; Μια χαρά τα θυμάμαι, εσύ δεν ξέρεις τι λες. Ο Πιερακάκης δεν ήταν πρωθυπουργός όταν έκλεισε και το τελευταίο διυλιστήριο; Αφού σαν χτες τη θυμάμαι την τελετή παύσης της καύσης…

...Θα καούμε εδώ μέσα! Δεν αποδίδουν τα κλιματιστικά, δεν το καταλαβαίνεις; Να φύγουμε. Πάμε στο πάρκο, στο Ελληνικό, δυο βήματα είναι. Κι όλα τζάμπα. Θα κάτσουμε κάτω από τα πλατάνια, τις βελανιδιές, τα πεύκα, τις κουκουναριές, τα ελάτια, τις συκιές, δίπλα στα ρυάκια και τις λιμνούλες, θα αράξουμε κάτω από τα αρμυρίκια στην παραλία, 3,5 χιλιόμετρα ακτής, χίλιοι καλοί χωράνε, και κατά το απόγευμα κάνουμε και καμιά βουτιά. Πέρσι δεν ανακηρύχτηκε η καθαρότερη αστική παραλία της Ευρώπης; Τύφλα να 'χουν οι Κυκλάδες! Διακοπές στα Σούρμενα. Α ρε Μανωλάκη, θυμάσαι τότε στο σχολείο, που κορόιδευε ο δάσκαλος όταν του 'λεγες πού κάνεις διακοπές; Ποιος να το φανταζόταν πενήντα χρόνια μετά… Δεν μου λες, πόσα χρόνια πάνε που χρεοκόπησε The Ellinikon κι ο Αδωνις διέταξε να κατεδαφιστούν τα γιαπιά του Πύργου και του Μολ στην παραλία; Κοίτα, κοίτα, ζούγκλα έχει γίνει. Και νερά, πολλά νερά… Πού βρέθηκαν τόσα νερά;

...Ρίγη μ’ έπιασαν πάλι. Τι αναβοσβήνετε τη θέρμανση συνέχεια; Χριστουγεννιάτικα λαμπιόνια είναι; Βάλτε ν’ ακούσουμε Χαρδαλιά. Εμαθα ότι έβγαλε καινούργιο δίσκο με τον Μιθριδάτη. Σειρήνες ασθενοφόρου είναι αυτές που ακούγονται; Οχι. Περιπολικά. Μας πιάσανε.


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ

Θεέ! Ο καύσων αυτός χρειάζεται για να υπάρξει τέτοιο φως! Το φως αυτό χρειάζεται, μια μέρα για να γίνει, μια δόξα κοινή, μια δόξα πανανθρώπινη, η δόξα των Ελλήνων, που πρώτοι, θαρρώ, αυτοί, στον κόσμον εδώ κάτω, έκαμαν οίστρο της ζωής τον φόβο του θανάτου.

Ανδρέα Εμπειρίκου, «Εις την οδόν των Φιλελλήνων», ΟΚΤΑΝΑ (1980)

Saturday, July 24, 2021

Αγορά μέλλοντος

ΕφΣυν 24-25/7/2021


Πάντα είχα την απορία γιατί στις μακρόχρονες συμβάσεις παραχώρησης δημόσιας περιουσίας, σε αυτά τα κραυγαλέα ξεπουλήματα δημόσιου πλούτου που ντρέπονται να πουν και τ’ όνομά τους, επιλέγονταν τόσο μεγάλες διάρκειες: για 35 χρόνια εκχωρείται η Εγνατία. Αλλά γιατί 35 και όχι 40 ή 30; Για 99 χρόνια δωρίζεται (σ.σ. το πωλείται, με 914 εκατ. ευρώ, μόνο ως ευφημισμός στέκει) το Ελληνικό. Αλλά γιατί 99; Γιατί όχι 100 στρογγυλά, έναν πλήρη αιώνα; Γιατί όχι 90 ή 110; Τι σχέση έχουν οι συμβολικές εκ πρώτης όψεως διάρκειες με τον κύκλο ζωής των ανθρώπων που διαφημίζουν περήφανα τα χρυσοφόρα αποκτήματά τους. Πού θα βρίσκεται σε 99 χρόνια ο βασικός μέτοχος της εταιρείας που προβάλλει ως πετράδι του στέμματός του το Ελληνικό; Πού θα βρίσκονται τα παιδιά, τα ανίψια, τα εγγόνια του; Πού θα είναι οι σημερινοί κυβερνώντες, που με τόση στοργή φρόντισαν να τελειώσει αισίως για τους σημερινούς ιδιοκτήτες του η «περιπέτεια» του πολύτιμου παραθαλάσσιου οικόπεδου; Πού θα βρίσκονται σε 99 χρόνια και οι πολέμιοι της επένδυσης; Πού θα βρίσκομαι εγώ, που γράφω αυτό το κείμενο, και σεις που πιθανά το διαβάζετε;


Ρητορικά και σχεδόν μακάβρια
τα ερωτήματα. Ολοι ξέρουμε πού θα είμαστε -για την ακρίβεια, πού ΔΕΝ θα είμαστε- σε 99 χρόνια. Ή και σε 35 χρόνια πολλοί από μας. Οταν για παράδειγμα το οδόστρωμα της αξιοθαύμαστης σήμερα Εγνατίας θα έχει ξεφτίσει και θα κρίνεται απαγορευτικά ακατάλληλο για τα αποκλειστικά ηλεκτροκίνητα οχήματα. Κι όταν ο ίδιος ο αυτοκινητόδρομος των 650 χιλιομέτρων θα έχει ξεπεραστεί από έναν πλήρως αναγεννημένο «Δρόμο του Μεταξιού» 12.000 χιλιομέτρων που θα τον διασχίζουν υπερηχητικά τρένα από τα ανατολικά παράλια της Κίνας μέχρι τις ευρωπαϊκές ακτές στον Ατλαντικό.

Αυτές οι μακρές διάρκειες των συμβάσεων παραχώρησης για τους πολιτικούς τεχνοκράτες είναι ένα χρύσωμα του χαπιού για τον τρόπο που αποκλείουν τις παρούσες και μέλλουσες γενιές από τη δημόσια περιουσία. Θεωρητικά, σε 99 χρόνια, όταν οι ουρανοξύστες του Ελληνικού, τα ξενοδοχεία, το καζίνο, τα malls, τα χλιδάτα καταστήματα, οι βίλες, τα πολυτελή διαμερίσματα θα χάσκουν αζήτητα, ή απλώς παρηκμασμένα, μαζί με όλη την Αθηναϊκή Ριβιέρα μετά μια εικοσαετία -το πολύ!- ακμής της, το περίβλεπτο ακίνητο θα επιστρέψει στο Δημόσιο. Αν η Ελληνική Δημοκρατία υπάρχει ως αυτοτελής κρατική οντότητα το 2120, το τι θα απογίνει το Ελληνικό θα είναι ένα από τα διλήμματα του πολιτικού συστήματος του επόμενου αιώνα, στον οποίο -υποθέτω κι ελπίζω- θα έχουν εκλείψει οι τελευταίοι γόνοι και κλώνοι των πολιτικών τζακιών που μονοπώλησαν αυτόν και τον προηγούμενο αιώνα.

Αν για το πολιτικό σύστημα η ψευδαίσθηση «κυριότητας» έρχεται απλώς να «γεμίσει» τις επισφαλείς υποσχέσεις για τις θέσεις εργασίας και τον πλούτο που θα προέλθει από την ιδιωτικοποίηση της δημόσιας περιουσίας, για τους ιδιώτες αποκλειστικούς χρήστες της αυτές οι μακρές διάρκειες χρήσης αποκαλύπτουν τη βαθύτερη μεταφυσική της απληστίας. Δεν έχει σημασία πού θα είναι οι ίδιοι, οι απόγονοι και οι πελάτες τους στο απώτατο μέλλον. Σημασία έχει ότι αυτό που πουλάνε έχει διάρκεια ζωής πέρα από το προσδόκιμο επιβίωσης των ίδιων και των πελατών τους. Τουλάχιστον 99 χρόνια. Αυτό μπορούν να το εγγυηθούν.

Σε τελική ανάλυση δεν πουλάνε κτίρια, τετραγωνικά μέτρα, στρέμματα, ορόφους, θέα θάλασσα, πράσινο, βιοκλιματικές εγκαταστάσεις, μηδενικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα, εμπορικά καταστήματα. Δεν πουλάνε πολυτελή κτιριακά συγκροτήματα σε μια πράσινη πόλη Ι.Χ., δεν πουλάνε γραφεία στα οποία σπεύδουν να κλείσουν θέση τράπεζες (α, ναι! Η Πειραιώς, αίφνης, μπορεί μέχρι το 2025 να έχει εξαφανίσει από τη μισή επικράτεια τα φυσικά της καταστήματα, αλλά θα έχει στο Ελληνικό την έδρα της για τα επόμενα 99 χρόνια, με φάτσα κάρτα τον Αργοσαρωνικό, έστω κι αν το 2120 ούτε η Πειραιώς, ούτε καμιά άλλη τράπεζα θα υπάρχει, αφού πιθανότατα θα έχουν εξαφανιστεί μαζί με το χρήμα και την Πίστη, τουλάχιστον στη σημερινή μορφή τους).
Τι πουλάνε, λοιπόν; Πουλάνε μέλλον. Πουλάνε ατόφιες φέτες μέλλοντος, μετρημένες σε μονάδες μεταβλητές και απροσδιόριστες, προς το παρόν σε γήινα χρόνια, αργότερα, ποιος ξέρει, σε έτη Αρη, Κρόνου ή ακόμη και έτη φωτός - είδατε πόσο βιάζονται ο Μπράνσον, ο Μπέζος και ο Μασκ να μας εκτοξεύσουν στα άστρα.

Το μέλλον είναι το μόνο εμπόρευμα,
η μόνη αγορά που στέκεται σε ένα οικονομικό σύστημα που πορεύεται όλο και περισσότερο μέσα από αλλεπάλληλα σοκ, ματαιώσεις του παρόντος και διαψεύσεις προσδοκιών του παρελθόντος. Οι δεύτερες είναι το καύσιμο της πρώτης. Διόλου τυχαία, άλλωστε, ο σκληρός πυρήνας της χρηματιστικής οικονομίας είναι το futures exchange: η αγορά συμβολαίων μελλοντικής εκπλήρωσης. Ο,τι πουλιέται κι αγοράζεται, από το πετρέλαιο και τη σόγια μέχρι τα κρατικά ομόλογα και τις εταιρικές μετοχές, μετατρέπεται σε στοίχημα για το πού θα πάει η τιμή ενός εμπορεύματος ή ενός χρεογράφου σε πέντε μήνες, δέκα χρόνια ή έναν αιώνα. Αρκεί να υπάρχουν άνθρωποι αρκετά πλούσιοι και πρόθυμοι να βάλουν λεφτά στην τράπεζα -ή στο καζίνο;- του μέλλοντος.

Εξ ου και η χαρούμενη κάτοχος του Ελληνικού, προπωλώντας τις πολυτελείς κατοικίες σε αγοραστές που μπορεί και να μην τις κατοικήσουν ποτέ, μετράει στο ταμείο της ήδη τα πενταπλάσια από όσα έχει βάλει και προβλέπει με σιγουριά ότι σε πέντε χρόνια από τώρα η αξία της θα έχει τριπλασιαστεί. Θα έχει πολλαπλασιάσει, δηλαδή, 94 χρόνια νωρίτερα από τη λήξη των δικαιωμάτων της στο Ελληνικό το (επιεικώς) συμβολικό τίμημα που κατέβαλε.

Να μια συμφέρουσα συναλλαγή παρόντος και μέλλοντος. Γιατί, μεταξύ μας τώρα, όσο αφοσιωμένος κι αν είναι κανείς στα πεπρωμένα της ανθρωπότητας, ποιος χέστηκε για το τι θα γίνει το 2120;



ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ

Την δύσκολη ζωή μου ασφαλή να κάνω
εγώ στην Τράπεζα του Μέλλοντος επάνω
πολύ ολίγα συναλλάγματα θα βγάλω.

Κεφάλαια μεγάλ’ αν έχει αμφιβάλλω.
Κι άρχισα να φοβούμαι μη στην πρώτη κρίσι
εξαφνικά τας πληρωμάς της σταματήσει.

Κ.Π. Καβάφη, «Η Τράπεζα του Μέλλοντος» (Τα Κρυμμένα Ποιήματα, 1877-1923)

Saturday, July 10, 2021

Ψώνια

10-11/7/2021


Η Λένα κάθεται στην είσοδο του «Γκρικ Στέιτ Μολ», αντικρίζοντας με δέος τις δυο ουρές ανθρώπων που αδημονούν να μπουν. Η νευρικότητά της είναι φανερή. «Πρώτη σου κανονική ξενάγηση, ε;» τη ρωτά ένας από τους σεκιουριτάδες, δεν έχει συγκρατήσει τ’ όνομά του. «Δεύτερη, αλλά χθες είχα και τη βοήθεια της εκπαιδεύτριας, κάναμε την ξενάγηση ντουέτο». «Μην ανησυχείς, καλά θα τα πας, έτσι κι αλλιώς οι περισσότεροι απ’ τους πελάτες είναι καλά διαβασμένοι. Δημήτρης…», της θύμισε ο σεκουριτάς, βγάζοντάς την απ’ την αμηχανία. «Λένα… Σε ευχαριστώ», του απάντησε αυτή. 

Λίγα δευτερόλεπτα μετά ήχησε η μουσική της εκκίνησης, το πλήθος στις δυο ουρές άρχισε να σαλεύει εκπέμποντας ήχους ανυπομονησίας, μικρά ουρλιαχτά ακούστηκαν από νήπια που πάσχιζαν να ξεφύγουν από τα χέρια των γονιών τους και η Λένα άκουσε τη φωνή της να διαχέεται παντού στην αίθουσα υποδοχής, στην αρχή με παλμούς νευρικότητας, ύστερα με έναν αέρα αυτοκυριαρχίας που πρόδιδε την άριστη απόδοσή της στα ολιγόμηνα σεμινάρια που είχε παρακολουθήσει. «Αγαπητοί πολίτες-πελάτες. Καλώς ήρθατε στο Greek State Mall. Αυτή η μικρή ξενάγηση απευθύνεται κυρίως σε όσους έρχονται πρώτη φορά, αλλά το βασικό μέρος της είναι υποχρεωτικό για όλους. Σας θυμίζω ότι πρέπει να διατηρήσετε τις θέσεις σας στις διαχωρισμένες σειρές εμβολιασμένων και ανεμβολίαστων. Οι ανεμβολίαστοι και όσοι δεν έχουν ολοκληρώσει τις δόσεις για τις μεταλλάξεις Υ, Χ και Ζ έχουν πρόσβαση στους τέσσερις ορόφους της αριστερής πτέρυγας του Mall από τις σκάλες, οι εμβολιασμένοι θα ακολουθήσουν την μπλε γραμμή της δεξιάς πτέρυγας που οδηγεί και στους 8 ορόφους του κράτους-πολυκατάστημα, με κυλιόμενες ή ασανσέρ, με προτεραιότητα σε άτομα με αναπηρία, εγκύους και συνοδούς βρεφών και νηπίων. Σε όλους τους ορόφους και σε όλα τα τμήματα υπάρχουν συσκευές αναγνώρισης για τα vouchers και τις προπληρωμένες ή χρεωστικές κάρτες για όλες τις κρατικές υπηρεσίες. Σας θυμίζω, ωστόσο, ότι το Mall φιλοξενεί στους ίδιους χώρους και τμήματα και αντίστοιχα προϊόντα και υπηρεσίες των ιδιωτών χορηγών μας. Το κτίριο είναι εξ ολοκλήρου πράσινο και βιοκλιματικό, με σχεδόν μηδενικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα και όπως γνωρίζετε είναι ένα από τα πρώτα έργα που χρηματοδοτήθηκαν από το Ταμείο Ανάκαμψης ως πιλοτική προσομοίωση του ψηφιακού και πράσινου μετασχηματισμού του κράτους…»

Η Λένα έκανε μια μικρή παύση για να παρατηρήσει αντιδράσεις των ακροατών της, είδε ώριμους και μεσήλικους να παρακολουθούν μάλλον βαριεστημένα, παιδιά να πασχίζουν να ξεφύγουν προς τις σκάλες, συνομηλίκους της να κάνουν χαβαλέ και να τρολάρουν, μάλλον με τρυφερότητα και κατανόηση για τη δουλειά της. Πήρε φόρα. «Στον πρώτο όροφο έχουμε εκπλήξεις για τους μικρούς μας φίλους. Για τους γονείς υπάρχει μικρή έκθεση βρεφονηπιακών σταθμών, νηπιαγωγείων και σχολείων που αποδέχονται επιταγές εκπαίδευσης. Θα συμβουλεύαμε να πάτε τα παιδιά στο τμήμα των κουμπαράδων. Εκτός από εκπληκτικούς κουμπαράδες –γουρουνάκια, κυριακούληδες, κωστήδες, αδωνούληδες–, φιλοξενούμε και μια διαδραστική, ψηφιακή Monopoly, που ασκεί τα παιδιά στην επένδυση σε αποταμιευτικά προγράμματα, εκπαιδευτικά ή ασφαλιστικά. Ο δεύτερος και ο τρίτος όροφος απευθύνονται στους νέους. Μπορούν να επιλέξουν πού θα επενδύσουν τις επιταγές κατάρτισης, τα vouchers ψηφιακής μέριμνας... Εχουμε και μια μεγάλη έκθεση για την αγορά εργασίας. Εταιρείες ανθρώπινου δυναμικού, κυνηγούς ταλέντων, πέρσοναλ κόουτσερ για σύνταξη άρτιων βιογραφικών. Ο τρίτος είναι αποκλειστικά αφιερωμένος στο νέο σύστημα επικουρικής ασφάλισης. Οι ενδιαφερόμενοι θα βρείτε όλες τις πληροφορίες από τους καλύτερους της ασφαλιστικής αγοράς. Αν δεν είστε σίγουροι για το επενδυτικό προφίλ που σας ταιριάζει, υπάρχει ένα ψηφιακό κουίζ που μπορείτε να δοκιμάσετε. Πειραματιστείτε για το πόσο ριψοκίνδυνοι είστε. Ευρωομόλογα για τους συντηρητικούς, παράγωγα για τους μετριοπαθείς, CDS για όσους τους αρέσουν τα εξτρίμ σπορ».

Δεύτερη παύση, η Λένα παρατηρεί αρκετούς νεαρούς να αποσπώνται από τη σειρά και να κατευθύνονται στο κουίζ ασφαλιστικής αυτογνωσίας. «Τσιμπάνε», σκέφτηκε μελαγχολικά, πριν συνεχίσει την ξενάγηση. «Ο τέταρτος και ο πέμπτος όροφος απευθύνονται στους πιο ώριμους, στις μέσες ηλικίες και στα νοικοκυριά. Εκτός από τα αποταμιευτικά προγράμματα, προσφέρουμε και ένα πιλοτικό πρότζεκτ ατομικής σύνταξης. Οσοι ενδιαφέρονται μπορούν να εξαγοράσουν τον μέχρι τώρα ασφαλιστικό τους χρόνο και να τον μεταφέρουν σε επενδυτικό ταμείο. Υπάρχουν εξαιρετικές προσφορές για τις αναδυόμενες αγορές, ιδιαίτερα της Λατινικής Αμερικής. Σήμερα, στον 5ο όροφο έχουμε και μπαζάρ πράσινων και κοινωνικών ομολόγων. Στον 6ο όροφο γίνεται κάτι συναρπαστικό: όσοι άστεγοι έχουν βάουτσερ στέγασης μπορούν να τα ανταλλάξουν με επιταγές σίτισης. Στον 7ο, αυτόν τον μήνα γίνεται φεστιβάλ στεγαστικών δανείων. Οσοι έχετε ήδη χάσει την κυριότητα της κατοικίας σας σε πλειστηριασμό, έχετε την ευκαιρία να μπείτε σε κλήρωση για ένα εκπληκτικό διαμέρισμα στο καταπράσινο Marina Tower στο Ελληνικό, προσφορά της Lamda. Τέλος, για τους υπερηλίκους φίλους μας στον 8ο όροφο υπάρχει έκθεση οίκων ευγηρίας. Σήμερα υπάρχουν εξαιρετικές προσφορές για γηροκομεία στην Ουγγαρία, όπου αρκεί η εκχώρηση της σύνταξης... Σας εύχομαι καλές αγορές και καλή διασκέδαση...».

Εξουθενωμένη από την πρώτη της ξενάγηση, η Λένα ξανακατέβηκε στο ισόγειο για τα επόμενα γκρουπ. Πρώτα πέρασε από το γραφείο εργασίας. «Βάουτσερ ή ρεπό θες για σήμερα;» ρώτησε ο υπεύθυνος αμοιβών. «Ρεπό», είπε με σιγουριά η Λένα.


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ
Το έγκλημα έγινε.
Εσπασες του παιδιού τον κουμπαρά
χύθηκαν κάτω τα νομίσματα
παλιές δεκάρες τρυπημένες στη μέση

και μεγάλα στιλπνά κέρματα.
Οχι, τίποτα δεν μπορείς πια ν’ αγοράσεις
τόσα πολλά νομίσματα κι όλα άχρηστα
τίποτα δεν μπορείς πια ν’ αγοράσεις
και το παιδί να κλαίει

κι εσύ τίποτα δεν μπορείς πια ν’ αγοράσεις
Και το παιδί να κλαίει και να ζητά
τίποτα τίποτα πια.


Μανώλη Αναγνωστάκη, «Το έγκλημα»

Sunday, July 4, 2021

Το μονοπώλιο της καλοσύνης

ΕφΣυν, 3-4/7/2021


Μπορεί να σπάει νεύρα η διαμαρτυρία του υπουργού Οικονομικών της Ιρλανδίας, που αρνείται πεισματικά τον παγκόσμιο εταιρικό φόρο, αλλά αν το καλοσκεφτείτε έχει και τα δίκια του. «Μια παγκόσμια συμφωνία πρέπει να παίρνει υπόψη και τις ευαισθησίες των αδύναμων χωρών», είπε ο κ. Ντόναχιου, χωρίς βέβαια να εισακουστεί. Πολλές από τις φτωχότερες χώρες του πλανήτη προσφεύγουν σε χαμηλούς φορολογικούς συντελεστές, προσφέρονται ως φορολογικοί παράδεισοι ή έστω καθαρτήρια για πολυεθνικές, ολιγάρχες, μεγάλους ή μικρούς άρπαγες και κυνηγούς του πλούτου, όχι απαραίτητα από φορολογικό μαζοχισμό ή από φυσική ροπή στη διαφθορά και την εξαγορά, αλλά απλώς για λόγους επιβίωσης στον ανελέητο παγκόσμιο ανταγωνισμό προσέλκυσης κεφαλαίων και επενδύσεων, που διεξάγεται αποκλειστικά με βρόμικα μέσα. Χωρίς ίχνος δικαιοσύνης και κοινωνικής ευαισθησίας. Με τον χαμηλό συντελεστή της η Ιρλανδία πέτυχε σε μια δεκαετία το δεύτερο υψηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ στην Ε.Ε.- φυσικά μετά το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου, που όσο μπόι του λείπει, τόσα περισσότερα ξεπλένει-, αλλά αυτό δεν κατέστησε πλουσιότερο τον μέσο Ιρλανδό. Απλώς του έδωσε δουλειά, ένα πιο γρήγορο ξεμπέρδεμα από το ιρλανδικό μνημόνιο, με τίμημα ένα γενναιόδωρο φορολογικό ξέπλυμα στα κέρδη των αμερικανικών πολυεθνικών. Σκεφτείτε, λοιπόν, τι είναι διατεθειμένες να κάνουν χώρες που δεν διαθέτουν ούτε το ένα εικοστό του κατά κεφαλήν πλούτου της Ιρλανδίας.


Υπάρχει μια παράδοξη αντιστροφή ρόλων ανάμεσα στον «πρώτο» και τον «τρίτο» κόσμο της παγκόσμιας οικονομίας, τριάντα και πλέον χρόνια μετά την εξαφάνιση του «δεύτερου» (του κατά συνθήκην σοσιαλιστικού) στους δυο άλλους, κυρίως στον δεύτερο. Επειτα από δεκαετίες προσήλωσης στον νεοφιλελευθερισμό και εφαρμογής των πιο ανελέητων δογμάτων του, οι πλουσιότερες χώρες του καπιταλιστικού σύμπαντος, οι οικονομίες που οφείλουν την ισχύ τους στους αιώνες αποικιακής και νεοαποικιακής λεηλασίας των φτωχότερων χωρών, επιδίδονται σε έναν ιδιότυπο ανταγωνισμό παγκοσμιοποίησης της «καλοσύνης»: θέλουν φορολογική δικαιοσύνη. Θέλουν να σταματήσει ο ανταγωνισμός της φοροαποφυγής. Θέλουν να φορολογηθεί αυστηρότερα η κερδοφορία των πολυεθνικών. Θέλουν οι πλούσιοι να πληρώσουν περισσότερα. Θέλουν να μειωθούν οι κοινωνικές ανισότητες. Θέλουν να κατανεμηθούν δικαιότερα τα οφέλη από το παγκόσμιο εμπόριο. Θέλουν να ενισχύσουν τα εισοδήματα των φτωχότερων στρωμάτων. Θέλουν να πειραματιστούν με μοντέλα ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος για όλους. Θέλουν να εγγυηθούν εκατομμύρια θέσεις εργασίας. Θέλουν να καταπολεμήσουν τη φτώχεια, να εξαλείψουν την αστεγία. Θέλουν να απεξαρτηθούν πλήρως από τα ορυκτά καύσιμα. Θέλουν να εξαφανίσουν σε μια δεκαπενταετία τα ρυπογόνα οχήματα. Θέλουν να μηδενίσουν το περιβαλλοντικό αποτύπωμα της παραγωγής τους. Θέλουν να γίνουν οι πρώτες εντελώς πράσινες και μπλε οικονομίες του κόσμου. Θέλουν καθαρές πόλεις, ατμόσφαιρα χωρίς ρύπους. Θέλουν να φρενάρουν την υπερθέρμανση, να αντιστρέψουν την κλιματική αλλαγή. Θέλουν να απαλλαγούν από το πλαστικό. Θέλουν να πρωτοπορήσουν στην αειφορία, στην κυκλική οικονομία, στους στόχους της βιώσιμης ανάπτυξης του ΟΗΕ. Θέλουν να προστατέψουν τη βιοποικιλότητα του πλανήτη, να σώσουν και να αυξήσουν τα δάση του. Θέλουν να αναγνωριστούν τα δικαιώματα των ζώων εκτροφής. Θέλουν καλές πρακτικές στις καλλιέργειες, υγιεινά τρόφιμα απαλλαγμένα από επικίνδυνα χημικά και από καρκινογόνους βιολογικούς παράγοντες. Θέλουν διαφάνεια στα προϊόντα και ισχυρή προστασία στον καταναλωτή. Θέλουν η τεχνολογική καινοτομία και η τεχνητή νοημοσύνη να σέβεται τα προσωπικά δεδομένα και τα ατομικά δικαιώματα. Θέλουν να τιθασευτεί η τεράστια ισχύς των ψηφιακών κολοσσών. Θέλουν σεβασμό στη διαφορετικότητα, αυστηρή καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω θρησκείας, φύλου, σεξουαλικού προσανατολισμού. Θέλουν, θέλουν, θέλουν…

Είναι λίγο μπέρδεμα, έτσι; Αν οι ηγέτιδες δυνάμεις της παγκοσμιοποίησης θέλουν όλα αυτά που για δεκαετίες -μην πούμε και αιώνες- ήθελαν όλα μαζί ή αποσπασματικά τα πολύχρωμα προοδευτικά κινήματα του κόσμου -το εργατικό, το οικολογικό, το κίνημα κατά της παγκοσμιοποίησης, το κίνημα των «αδεσμεύτων», το γυναικείο, το LGBT+, το κίνημα του δίκαιου εμπορίου, το κίνημα για τα δικαιώματα των ζώων, το κίνημα των ατομικών και συλλογικών δικαιωμάτων, το αντιρατσιστικό, το αντιφασιστικό, το καταναλωτικό, το κίνημα αλληλεγγύης-, αν ο σκληρός πυρήνας του οικουμενικού καπιταλισμού, οι ΗΠΑ, η Ε.Ε., η Ιαπωνία, η G7, η G20 αντιποιούνται όσα ενστερνίστηκαν λίγο πολύ όλες οι «Αριστερές» του μεταπολεμικού κόσμου, καλύπτοντας όλα τα τεράστια ιδεολογικά και πολιτικά κενά που αυτές οι «Αριστερές» έχουν αφήσει με την εξαφάνιση ή την ενσωμάτωσή τους, τότε εμείς τι ρόλο βαράμε; Αν ο καπιταλισμός κατακτήσει και το μονοπώλιο της «καλοσύνης», της δικαιοσύνης, του σεβασμού στο περιβάλλον και στον «άλλον», τότε ποια εναλλακτική μένει να στηρίξουμε εμείς, του ’60 οι εκδρομείς; Το «δικαίωμα» των φτωχών χωρών να ρυπαίνουν τον αέρα και τα νερά τους, να γίνονται χωματερές της Δύσης, να αποψιλώνουν τα δάση τους, να υποθάλπουν φοροφυγάδες, να προσφέρουν φτηνό εργατικό δυναμικό, να ξεπουλάνε όσο όσο τους πλουτοπαραγωγικούς πόρους τους, να κάνουν τη βρόμικη δουλειά του αναπτυγμένου κόσμου, να γίνουν τα χαμένα στην αιθαλομίχλη Λονδίνα και Μάντσεστερ του 21ου αιώνα;
Προσοχή! Δεν είναι κουίζ, ούτε ρητορικά ερωτήματα για να περνά η ώρα. Είναι διλήμματα υπαρκτά που αφορούν τουλάχιστον 5 δισ. του παγκόσμιου πληθυσμού που έτυχε να γεννηθούν στη λάθος μεριά του πλανήτη.


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ
Σε μια ερώτηση σχετικά με την πατρίδα ο κ. Κ. έδωσε τούτη την απάντηση: Παντού μπορώ να πεινάσω. Ενας προσεκτικός ακροατής ρώτησε τότε τον κ. Κ. πως γίνεται να λέει ότι πεινάει όταν στην πραγματικότητα έχει να φάει. Ο κ. Κ. δικαιολογήθηκε λέγοντας: Προφανώς ήθελα να πω ότι μπορώ να ζήσω παντού όπου υπάρχει πείνα, φτάνει να θέλω να ζήσω. Ομολογώ πως υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να πεινάω εγώ ο ίδιος και στο να ζω σε τόπο όπου ο κόσμος πεινάει. Ας μου επιτραπεί ωστόσο ν’ αναφέρω σαν ελαφρυντικό μου το γεγονός ότι να ζω σε τόπο όπου υπάρχει πείνα είναι για μένα αν ίσως όχι τόσο κακό όσο να πεινάω ο ίδιος, τουλάχιστο όμως πολύ κακό. Στο κάτω-κάτω για τους άλλους δεν έχει τόση σημασία αν εγώ πεινάω, έχει όμως μεγάλη σημασία ότι είμαι εναντίον της πείνας.

Μπέρτολτ Μπρεχτ, «Ιστορίες του κ. Κόινερ» (Πείνα)

Saturday, June 26, 2021

Ολα τα λεφτά του κόσμου

ΕφΣυν, 26-27/6/2021


Η διαδικασία με την οποία οι τράπεζες δημιουργούν χρήμα είναι τόσο απλή που καταντάει αποκρουστική, έγραφε ο σοφός Τζον Κένεθ Γκαλμπρέιθ. Κι εννοούσε ότι από τότε που τα κυρίαρχα κράτη και οι κυβερνήσεις απεμπόλησαν το μονοπώλιο της έκδοσης χρήματος και το κατέστησαν προνόμιο του πιστωτικού συστήματος, είτε των ίδιων των εμπορικών τραπεζών είτε των τάχα μου ανεξάρτητων (από τις κοινωνίες) κεντρικών τραπεζών, το χρήμα είναι σχεδόν αποκλειστικά χρέος. Με εξαίρεση ένα ελάχιστο ποσοστό, βαριά ένα 5% παγκοσμίως, που εμφανίζεται σε φυσική κυκλοφορία, όλα τα υπόλοιπα λεφτά του κόσμου είναι πιστωτικό χρήμα. Πατάς κουμπί και βγαίνει λάχανο. Τόσο απλά. Μια κατάθεση στο επόμενο δευτερόλεπτο γίνεται πίστωση, κάθε πίστωση γίνεται νέα πίστωση, επομένως κάθε χρέος γίνεται χρήμα και όσο περισσότερες φορές επαναλαμβάνεται αυτή η μυστικιστική παρθενογένεση, τόσο περισσότερο το χρήμα που κυκλοφορεί, καθιστώντας το χρηματοπιστωτικό σύστημα απόλυτο παράδειγμα κυκλικής και αειφόρου οικονομίας εκ του μη όντος. Γι’ αυτό δεν ρωτάμε ποτέ τις τράπεζες και τους τραπεζίτες «πόσα ίδια κεφάλαια έχετε, λεβεντόπαιδα», γιατί εκεί προκαλούνται ταράκουλα και γλωσσοδέτες κι αρχίζουν οι επόμενες επιδρομές συσσώρευσης νέου πιστωτικού χρήματος, που στη χρηματιστηριακή αργκό αποκαλούνται αυξήσεις κεφαλαίου, ομολογιακά δάνεια, όλα με τις πλάτες της μανούλας στη Φρανκφούρτη -μιλώντας για την ευρωζώνη-, που είναι πάντα εκεί να εκδώσει όσο χρήμα, όσο φτηνό και για όσο χρειάζεται.


Αυτή η αποκρουστικά απλή διαδικασία δημιουργίας του χρήματος, άλλωστε, αποτυπώνεται ακόμη και στη γλώσσα. Fiat money είναι ο διεθνής όρος για το παραστατικό-πιστωτικό χρήμα, στην εποχή του fiat money ζούμε εδώ και τουλάχιστον πέντε αιώνες, από τότε που στη θαλασσοκράτειρα Βενετία στήθηκαν τα πρώτα τοκογλυφικά μαγαζάκια, με πρώτη τους προτεραιότητα όχι να χρηματοδοτήσουν το θαύμα της Αναγέννησης (παρεμπιπτόντως, το έκαναν κι αυτό), αλλά να διευκολύνουν με χρεόγραφα, αντί χρυσών, ασημένιων και χάλκινων νομισμάτων, το εμπόριο Ανατολής-Δύσης, Βορρά-Νότου και όπου γης. Και εγένετο fiat money, εκ του λατινικού facere = κάνω, φτιάχνω, στην υποτακτική του παθητικού ενεστώτα fiat = γενηθήτω. Κι όπως το βιβλικό «fiat lux = γενηθήτω φως» είναι η απαρχή της Γένεσης του κόσμου, έτσι και το «γενηθήτω χρήμα» γίνεται η Γένεση του σύγχρονου χρηματοπιστωτικού σύμπαντος.
Πόσα είναι τα λεφτά όλου του κόσμου; Αν ρωτήσουμε τις κεντρικές τράπεζες, θα μας δώσουν το μετριοπαθές μέγεθος των 40 τρισ. δολαρίων, περιορίζοντας την τυπική μέτρηση στο χρήμα που βρίσκεται σε κυκλοφορία. Αν ρωτήσουμε όμως όλες τις τράπεζες μαζί ή κάποια από τις «Διεθνείς» τους, θα μας βεβαιώσουν ότι με το χρήμα κάθε εκδοχής, από το κέρμα και το χαρτονόμισμα μέχρι κάθε μορφής χρεόγραφο, μετοχή, επένδυση, αξίωση, παράγωγο, ο λογαριασμός ανεβαίνει στα 1,2 τετράκις εκατομμύρια δολάρια.

ΟΚ, είναι προφανές ότι αυτό έχει μια υπερβολή, διότι σε αυτό το ποσό περιλαμβάνεται ο κοπανιστός αέρας στις πολλές φούσκες που συντηρούν οι αγορές μέχρι να σκάσουν στα μούτρα μας, αλλά μια πιο ρεαλιστική προσέγγιση για τον συνολικό όγκο πιστωτικού χρήματος θα αντιστοιχούσε στο παγκόσμιο δημόσιο και ιδιωτικό χρέος. Περίπου 280 τρισ. δολάρια. Να τ’ αφήσω; Θα τ’ αφήσω, γιατί αν ως ανθρωπότητα έχουμε όσα κάθε φορά χρωστάμε στους εαυτούς μας, είναι αδύνατο να τα αυξήσουμε χωρίς να δανειστούμε περισσότερα ή χωρίς να δανείσουμε μια εξωγήινη κοινωνία σε κάποιον κατοικημένο εξωπλανήτη.

Απ’ όλα τα λεφτά του κόσμου
με τα οποία νταραβερίζεται το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, ας πούμε αυτά τα 280 τρισ. δολάρια, τα κρυπτονομίσματα αντιστοιχούν σε περίπου 600 δισ. δολάρια. Κι από όλα τα λεφτά του κόσμου, με τις πιο παράξενες μεταμορφώσεις τους και τοξικές εκδοχές τους που έχουν οδηγήσει αγορές σε κραχ, χώρες σε χρεοκοπία, κοινωνίες σε καταστροφή, το παγκόσμιο τραπεζικό ιερατείο σε μια μορφή έχει σκαλώσει: στα κρυπτονομίσματα. Είναι χρήμα ή δεν είναι; Ποιος τους έδωσε εξουσία να το εκδίδουν; Μήπως κάνουν ξέπλυμα; Τι επιτόκιο έχει το κρυπτο-χρήμα τους; Και τι πληθωρισμό; Ποιος θα εγγυάται την αποταμίευσή του;

Ολα τα ερωτήματα που θέτουν με ύφος αυθεντίας οι τραπεζίτες στους παρείσακτους που απειλούν το βασίλειο της νομισματοκρατίας τους είναι τα ίδια που θα έπρεπε να έχουν θέσει εδώ και αιώνες στους τραπεζίτες οι κυβερνήσεις και οι πελάτες τους. Κι αν τυχόν τέθηκαν (έλεγε ο καημένος ο Λίνκολν ότι το «δικαίωμα της δημιουργίας και έκδοσης χρημάτων είναι όχι μόνο το ανώτατο αποκλειστικό προνόμιο της κυβέρνησης, αλλά και η μεγαλύτερη δημιουργική της ευκαιρία», αλλά ποιος τον άκουγε), ουδέποτε απαντήθηκαν. Το μονοπώλιο του παραστατικού χρήματος απαλλοτριώθηκε ως η πιο φυσιολογική εξέλιξη στον κόσμο και το τραπεζικό σύστημα έγινε ο μεσάζων κάθε συναλλαγής.

Τώρα λοιπόν φτάσαμε στην πολύ διασκεδαστική στιγμή οι τραπεζίτες να αισθάνονται απειλή από μια άλλη μορφή χρήματος που, παρότι κι αυτό εξορύσσεται από τα ορυχεία της πίστωσης, μας γυρίζει πίσω στην προ-τραπεζική εποχή. Πολύ κοντά στην εκδοχή του φυσικού εμπορευματικού χρήματος (χρυσού, ασημένιου, μεταλλικού), που δεν απαιτούσε τη μεσολάβηση ή την εγγύηση κανενός. Αν μπορώ εγώ σήμερα από την Αθήνα να εξοφλήσω σε μηδενικό χρόνο και σε ψηφιακό χρήμα μια οφειλή μου στον φίλο μου τον Νίκο που ζει αυτοεξόριστος στη Γη του Πυρός, χωρίς προμήθειες, λογαριασμούς, μεσάζοντες, τότε τι χώρος μένει για τράπεζες, τόκους και επιτόκια; Και πώς θα ζήσει ο κόσμος χωρίς τόκους κι επιτόκια, μου λέτε; Αντέχεται τέτοια στέρηση;




ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ
Οι περισσότεροι άνθρωποι φαντάζονται ότι, αν όλα τα δάνεια εξοφλούνταν, η κατάσταση της οικονομίας θα βελτιωνόταν. Σίγουρα αυτό ισχύει σε ατομικό επίπεδο. Ακριβώς όπως έχουμε περισσότερα χρήματα για να ξοδέψουμε όταν οι δόσεις του δανείου μας τελειώσουν, νομίζουμε ότι αν όλοι μας εξοφλούσαμε τα χρέη μας, θα υπήρχαν περισσότερα χρήματα για όλους. Αλλά η αλήθεια είναι ακριβώς το αντίθετο. Δεν θα υπήρχαν καθόλου χρήματα. Ορίστε... Είμαστε εξαρτημένοι ολοκληρωτικά από τη συνεχώς ανανεώσιμη τραπεζική πίστωση ώστε να υπάρχουν χρήματα. Χωρίς δάνεια, δεν υπάρχουν χρήματα.

Paul Grignon, «Το χρήμα ως χρέος»

Saturday, June 19, 2021

Το ρέψιμο του Ρονάλντο

ΕφΣυν 18-21/6/2021


Είναι ιεροσυλία, βέβαια, εγώ ο άμπαλος, ο ποδοσφαιρικά αναλφάβητος να πιάνω στο στόμα μου τον Ρονάλντο; Αλλά αυτός μπήκε στο γήπεδό μου, όχι εγώ στο δικό του. Τι ζόρι τραβάει με την κόκα κόλα δεν ξέρω. Κι αυτή η τάχα αθώα, απαξιωτική κίνηση απόρριψης του παγκόσμιου αναψυκτικού σε παγκόσμια μετάδοση μπορεί να μη διαφέρει σε τίποτα από την κοινότοπη συμβουλή εκατομμυρίων μαμάδων ή γιατρών «μη πίνεις κόκα κόλα, πιες φυσικούς χυμούς», αλλά είχε τη μοναδική δύναμη να προκαλέσει μικρό σοκ στα χρηματιστήρια. Χάθηκαν, λέει, 4 δισ. δολάρια χρηματιστηριακής αξίας της πολυεθνικής σε λίγες ώρες. Χάθηκαν; Και πού πήγαν; Μήπως στον παγκόσμιο ανταγωνιστή της, την πέπσι; Διοχετεύτηκαν σε αγορές οργανικών φρούτων, βιολογικών λαχανικών, υγιεινών τροφίμων; Δεν το κόβω.

Ο Ρονάλντο είπε με μια κίνηση αυτό που ξέρουν ακόμη κι οι φανατικά κολλημένοι στην κόκα κόλα: είναι ένα διατροφικά άχρηστο, σκούρο ζαχαρόζουμο, που αν το γδύσεις από τους αστικούς μύθους που το περιβάλλουν -για τη μυστηριώδη εθιστική φόρμουλά του ή τη δυνατότητά της να λιώνει ακόμη και σίδερα αν τ’ αφήσεις ολονυχτίς, και άλλα ευφάνταστα-, η κατανάλωσή της δεν αφήνει τίποτε εκτός από ένα ρέψιμο. Κι αυτό λιγότερο απολαυστικό από αυτό που σου προσφέρει μια καλή σόδα. Είτε, λοιπόν, το είπε γιατί του τα 'χωσε ο ανταγωνιστής είτε γιατί του κατέβηκε είτε γιατί το πιστεύει, ο Ρονάλντο μας θύμισε απλώς ότι σημασία δεν έχει τι λέει, αλλά ποιος, πότε και πού το λέει.

Το είπε στην καρδιά του πιο εμπορευματοποιημένου παγκόσμιου θεάματος, στο οποίο το αναψυκτικό είναι μόνο ένας από τους δεκάδες μεγάλους και μικρομέγαλους χορηγούς που κατακλύζουν με τις μπράντες τους τον τηλεοπτικό χρόνο, τα γήπεδα, τις οθόνες, τα φανέλες, τα σώβρακα, τα τραπέζια, τις αφίσες, ό,τι περνάει από την κεντρική ή την περιφερειακή όραση του μέσου τηλεθεατή.

Προφανώς και το νερό
είναι υγιεινότερο από το καραμελόχρωμο αναψυκτικό. Μόνο που και το νερό είναι η ίδια πολυεθνική –και οι ανταγωνιστές της φυσικά– που τα απαλλοτριώνει από τις φυσικές, δωρεάν πηγές του και το μετατρέπει σε εμπόρευμα εμφιαλώνοντάς το σε δισεκατομμύρια ανακυκλώσιμα πλαστικά μπουκάλια. Αν ο Ρονάλντο ήθελε να δώσει κάποιο βάθος στο υποτιθέμενο μανιφέστο του, μια διάσταση αντίστασης στο νεύμα «νερό, όχι κόκα», θα μπορούσε απλώς να προτείνει στα εκατομμύρια οπαδούς του να πίνουν καθαρό νερό βρύσης. `Η, αν ζουν σε μέρη που το στερούνται κι αυτό, να διεκδικήσουν ασφαλή δίκτυα ύδρευσης. Να απαιτήσουν επίσης να απαγορευτεί στην πολυεθνική να στραγγίζει τους υδροφόρους ορίζοντες άνυδρων περιοχών, στερώντας από τους κατοίκους τους το ελάχιστο νερό που διαθέτουν. Να αποκηρύξει μία προς μία τις φίρμες που κραυγάζουν πως κάθε λέξη του, πάσα, μπαλιά και κίνησή του στο γήπεδο ή εκτός, είναι πληρωμένες μέχρι κεραίας. Να ζητήσει συγγνώμη για το σαμπουάν που διαφημίζει χωρίς να το χρησιμοποιεί, να διακηρύξει ότι σιχάθηκε να είναι μέρος της μηχανής παραπλάνησης και αποπλάνησης των καταναλωτών, βαρέθηκε να είναι και το μήνυμα και το μέσο, και το προϊόν και η διαφήμισή του, και το εμπόρευμα και η ετικέτα του, και ο σαμάνος και το φετίχ του, και το ανθρακούχο αναψυκτικό και το ρέψιμο που προκαλεί.

Εκτός αν όλο αυτό δεν ήταν παρά ένα κλείσιμο ματιού στο επόμενο διαφημιστικό συμβόλαιο.




ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ

Οπου κι αν πας, υπάρχουν τρεις εικόνες που ο καθένας αναγνωρίζει: ο Ιησούς Χριστός, ο Πελέ και η Coca Cola.
Πελέ

Saturday, June 12, 2021

Γιατί μας αγοράζουν;

ΕφΣυν 12-13/6/2021


Περιχαρείς ανακοινώνουν εβδομάδα την εβδομάδα, μήνα τον μήνα οι επικεφαλής του οικονομικού επιτελείου τα μεγάλα σουξέ στην αγορά χρέους. 30 δισ. ευρώ το δεκαετές ομόλογο, 20 δισ. πριν από ένα μήνα το πενταετές… Και στης Μαρίας την ποδιά σφάζονται παλικάρια, όπου ποδιά της Μαρίας είναι το ελληνικό χρέος και παλικάρια τα hedge funds και οι τράπεζες που αγοράζουν με τυφλά μάτια κάθε νέα ή παλιά έκδοση ομολόγου.

Αυτό πάει πακέτο με το γεγονός ότι το ελληνικό χρέος, στο υψηλότερο επίπεδο από ποτέ και μακράν το υψηλότερο ανάμεσα στις χώρες του ΟΟΣΑ, ήδη στα 335 δισ. ευρώ και στο 205% του ΑΕΠ, είναι βιώσιμο με τη βούλα. Το λέει η Κομισιόν, το λέει το ΔΝΤ, το λέει ο ESM, το λέει η ΕΚΤ, το λένε οι οίκοι –πρώην λύκοι– πιστοληπτικής αξιολόγησης, το λένε τα τμήματα ανάλυσης των τραπεζών. Το λένε οι πάντες, κυρίως αυτοί που πριν από δέκα χρόνια με το χρέος στο μισό έριξαν τη χώρα στα Τάρταρα, χωρίς την παραμικρή προσπάθεια να εξηγήσουν τι ακριβώς έχει μεταβάλει τη γνώμη τους, εκτός από το ότι οι ευρωπαϊκές τράπεζες έχουν προ πολλού ξεστοκάρει ελληνικά σαπάκια, τα οποία μαζεύει για πάρτη τους μαζικώς και προθύμως η ΕΚΤ, τώρα που αγαπάει την Ελλάδα, αγαπάει όλο τον κόσμο, με τραγική ειρωνεία να έχει επικεφαλής της αυτήν που επί πέντε χρόνια ως επικεφαλής του ΔΝΤ αρνούνταν να δώσει έκθεση βιωσιμότητας ελληνικού χρέους, πετώντας το μπαλάκι στους Ευρωπαίους δανειστές όπως η Σάκκαρη στην Κρεϊτσίκοβα.

Οι απαντήσεις που δίνουν στο ερώτημα αυτό, στις σπάνιες πλέον φορές που τους τίθεται, είναι περίπου ένα «νερό κι αλάτι όσα είπαμε». Σε μερικές κρίσεις ορθολογισμού που τους αφυπνίζουν από τις μεταφυσικές εκστάσεις της αγοράς, οι άρχοντες του χρέους συνδέουν τη νέα τους οπτική με τις τεκτονικές αλλαγές που έχει προκαλέσει η πανδημία: η Ε.Ε. εκδίδει κοινό χρέος και θα βάλει πλάτη στις 27 χώρες με 750 δισ., η ΕΚΤ μπαζώνει με τη μία ό,τι νέο εκδίδεται και ό,τι παλιό κυκλοφορεί, οι επενδυτές λατρεύουν πια ό,τι κρατικό και εγγυημένο, αγαπούν και τα πράσινα ομόλογα και τα κοινωνικά ομόλογα, ακόμη και ομόλογα με ρήτρα μετάβασης στον σοσιαλισμό είναι διατεθειμένοι να αγοράσουν αν πρόκειται να αυξήσουν τα περιθώρια κέρδους. Κι αν γενικά τα ομόλογα της ευρωζώνης και ειδικά της Γερμανίας, η οποία αποτελεί το σταθερό αραξοβόλι των επενδυτών, ακόμη και με τα αρνητικά επιτόκιά τους, προσφέρουν ασφαλείς πλην βαρετές τοποθετήσεις, τα ελληνικά ομόλογα –σε ένα βαθμό και τα ιταλικά– προσφέρουν σασπένς: εφόσον υπάρχει βεβαιότητα μιας «bull market» στα ομόλογα για καιρό, αυτοί που αναζητούν μεγαλύτερο ρίσκο με υψηλότερα κέρδη στο μέλλον, γιατί να μη βάλουν τα λεφτά τους σε κάτι πιο ριψοκίνδυνο, όπως ένα δεκαετές ελληνικό ομόλογο ή ένα εταιρικό ή τραπεζικό ομόλογο;

Με λίγα λόγια, δεν τους πιάνουμε κότσους όσους συνωθούνται στην ουρά για να αγοράσουν ελληνικό χρέος, αντιθέτως αυτοί ελπίζουν να μας πιάσουν κότσους κάποια στιγμή στο μέλλον, όταν ο ταύρος γίνει αρκουδίτσα και το ελληνικό χρέος από αγαπημένο «τρεντ» της διεθνούς αγοράς αρχίζει και βγάζει μπιμπίκια στην αρχή, δυσώδεις φλύκταινες στη συνέχεια, πριν κακοφορμίσει και γίνει το βαθύ έλκος της Ευρώπης, και τότε θα αρχίσουν τα «αγαπούλα, πούλα, πούλα…», τα spreads θα γίνονται αβυσσαλέα και οι αποδόσεις εκρηκτικές. Δεν το εύχομαι, το απεύχομαι, μαλάκας δεν είμαι, κι εγώ θα το πληρώσω όπως και το πανελλήνιο, αλλά πρέπει να έχουν υπόψη όσοι ανοίγουν σαμπάνιες –ή μπίρες, δεν είναι θέμα– κάθε φορά που ένα ομόλογο γίνεται ανάρπαστο, ότι ο ξαφνικός έρωτας των επενδυτικών κεφαλαίων, καθωσπρέπει ή αρπακτικών πτωματοφάγων γυπών, έχει μια ισχυρή δόση νεκροφιλίας, δηλαδή έναν στοιχηματισμό ότι κάποια στιγμή στο μέλλον το χρέος θα σκάσει και αυτοί θα πάρουν με το παραπάνω τη λίβρα κρέας που έχουν συμφωνήσει. Δηλαδή τζογάρουν στο σενάριο ότι κάποια στιγμή το νέο συσσωρευμένο χρέος δεν θα μπορεί να εξυπηρετηθεί, οι αποδόσεις του θα ανέβουν στον θεό κι αυτοί θα απαιτούν τα πανωτόκια τους.

Είναι αυτό πιθανό; Ας υποθέσουμε ότι είναι το λιγότερο πιθανό. Ας υποθέσουμε ότι ο ισχυρισμός της κυβέρνησης –και των άλλων κυβερνήσεων της Ε.Ε.– ότι η ισχυρή ανάπτυξη που θα ακολουθήσει μετά την πανδημία θα είναι κάτι σαν το ξεσάλωμα των νέων μετά την πολύμηνη καραντίνα, θα είναι ανάπτυξη τύπου V, ελατήριο κι ό,τι άλλο θέτε. Θα αυξάνεται ο παρονομαστής του ΑΕΠ και θα μειώνεται ο λόγος του χρέους, κι όλα καλά, έτσι; Ομως, και την πρώτη δεκαετία του ευρώ η ανάπτυξη έτρεχε με τον υψηλότερο ρυθμό στην ευρωζώνη, αλλά αυτό δεν εμπόδισε να ταΐσει ένα χρέος –φανερό και κρυφό– που το 2010 εξερράγη σαν ηφαίστειο. Η εξήγηση που έδιναν, με βαθυστόχαστο ύφος και προτεσταντικό διδακτισμό, τότε οι άρχοντες του χρέους ήταν πως αυτή η ανάπτυξη ήταν ψεύτικη, βασισμένη σε δανεικά. Αλλά κι αυτή, η επικείμενη που μας τάζουν σε δανεικά δεν θα βασιστεί; Τι είναι τα 32 δισ. του Ταμείου Ανάκαμψης για τα οποία πανηγυρίζουν; Οχι μόνο τα 12,7 δισ. που θα πάρουμε ως δανεικά, αλλά και τα 17,8 δισ. των επιδοτήσεων. Δεν θα δανειστεί η Ε.Ε. για να μας τα δώσει;

Οι αγορές, το έξυπνο χρήμα, τα επενδυτικά κεφάλαια, οι διαχειριστές συνταξιοδοτικών ταμείων, οι καρχαρίες των ομολόγων προφανώς δεν τρώνε κουτόχορτο. Εμείς φάγαμε μπόλικο τα προηγούμενα χρόνια, αυτοί φάγανε τις σάρκες μας. Ξέρουν και αναλαμβάνουν το ρίσκο, γιατί το ρίσκο είναι που ανεβάζει τα κέρδη τους. Γιατί μας αγοράζουν, λοιπόν, σήμερα; Μα, για να μας πουλήσουν αργότερα. Το πότε εμείς το αγνοούμε. Αυτοί μπορεί να το ξέρουν ή να παίζουν ήδη στοιχήματα γι’ αυτό.


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ


Το τραπεζικό σύστημα το έχουμε κι οι δυο αμφισβητήσει περισσότερο από ποτέ. Το θεωρώ λεκέ πάνω στα Συντάγματά μας, που αν δεν καλυφθεί θα καταλήξει στην καταστροφή τους, όπως ο τζόγος οδηγεί τους παίκτες στη διαφθορά, σαρώνοντας την πρόοδο, τις περιουσίες και τα ήθη των πολιτών μας. Αποδέχομαι μια δανειακή χρηματοδότηση περιορισμένη, δίκαιη και εξοφλητέα στη διάρκεια του βίου της πλειοψηφίας της γενιάς που τη συνάπτει. Κάθε γενιά έρχεται στον κόσμο ισότιμη, με βάση τους νόμους του Δημιουργού του, με δικαίωμα ελεύθερης κατοχής της γης που έφτιαξε για την επιβίωσή της, χωρίς επιβάρυνση. Και ειλικρινά πιστεύω, όπως και σεις, ότι τα τραπεζικά ιδρύματα είναι πιο επικίνδυνα από τους μόνιμους στρατούς. Και ότι η αρχή να ξοδεύουμε χρήματα που πρέπει εξοφλούνται από τα παιδιά μας, στο όνομα της χρηματοδότησης, είναι απλώς η εξαπάτηση του μέλλοντος σε μεγάλη κλίμακα.

Τόμας Τζέφερσον, «Γράμμα στον Τζον Τέιλορ» (1816)