Saturday, October 1, 2022

Καταρράκτης ή best death place

Η Εφημερίδα των Συντακτών, 1-2/10/2022


Συνέβη κι αυτό. Οχι αφύσικα, αλλά κάπως βιαστικά, απρόσμενα, πρόωρα, βρε αδερφέ. «Καταρράκτης». Κάτι μ’ ενοχλούσε με τα γυαλιά πρεσβυωπίας, κάτι και με της υπερμετρωπίας, βγάλε τα μεν, βάλε τα δε, υπάρχουν και τα πολυεστιακά, δεν λέω, αλλά εγώ είχα βολευτεί μ’ αυτά για χρόνια και αίφνης ξεβολεύτηκα, σε σημείο που να βλέπω και να διαβάζω καλύτερα χωρίς γυαλιά παρά μ’ αυτά. «Μπορεί να είμαι ένα θαύμα της φύσης», σκέφτηκα, «αναίμακτη κι αδάπανη διόρθωση της γήρανσης του φακού, τι καλύτερο;». Ποιος ξέρει, μπορεί το φαινόμενο της αναστροφής να επεκταθεί και σε άλλα πεδία του σώματος όπου ο χρόνος κάνει αμείλικτα τη δουλειά του. Αλλά φευ, όπως νωρίς μ’ επισκέφτηκε η πρεσβυωπία, έτσι κάπως βιαστικά με βρήκε κι ο καταρράκτης. «Καταρράκτης;» είπα μ’ ένα μείγμα θυμού κι απογοήτευσης στον οφθαλμίατρο, αλλά αυτός δεν έβλεπε κανένα λόγο απορίας και αφού έκανε μια σύντομη εξήγηση της φυσιολογίας του φακού, μπήκε κατευθείαν στο ψητό, στις εναλλακτικές διόρθωσης. Μια επεμβασούλα λίγων λεπτών. Φθηνή και ασφαλιστικά καλυπτόμενη. 

Εγώ είχα τα κολλήματά μου, «Μα, γιατί βλέπω καλύτερα χωρίς γυαλιά;», αλλά οι ενοχλητικές απορίες με έφεραν προ απαντήσεων που επέκτειναν την απογοήτευσή μου από το απτό πεδίο της φύσης στο ρευστό τοπίο της ιδεολογικής αμφιβολίας: ο καταρράκτης έπληξε μόνο το αριστερό μάτι, ρίχνοντας στην όραση μια κουρτίνα που στρεβλώνει σχήματα, χρώματα, περιγράμματα, προς το παρόν σε ένα ποσοστό 60%, και προϊόντος του χρόνου στο 70% ή 90%, οπότε, πάπαλα, μόνο φως και σκοτάδι. Αντιθέτως, το πρεσβυωπικό δεξί μάτι, για να αντισταθμίσει την απώλεια του αριστερού, καταβάλλει μια υπερπροσπάθεια προσαρμογής, κάνοντας τη δουλειά και για τα δυο μάτια. Καταλαβαίνετε το υπονοούμενο; Η αριστερή όραση θολώνει, η δεξιά δυναμώνει. Αρα, μήπως διατρέχω τον κίνδυνο να δω με άλλο μάτι τον Κυριάκο, να συμπαθήσω τη Μελόνι, να λατρέψω την κερδοφορία των επιχειρήσεων, να αγαπήσω τους κεντρικούς τραπεζίτες, να χαρώ με κάθε αύξηση επιτοκίων, να διακηρύξω ότι φταίνε οι μισθοί για τον πληθωρισμό, να διαπιστώσω ότι ζούμε ένα αναπτυξιακό θαύμα, να καταλήξω στο συμπέρασμα πως οι φτωχοί φταίνε για τη φτώχεια τους κι οι πλούσιοι ανταμείβονται για τους κόπους και την ευφυΐα τους, να δω την Ελλάδα ως επί γης παράδεισο και τον καπιταλισμό ως την ουτοπία που πάντα γύρευα; Φυσικά, δεν τόλμησα να εκμυστηρευτώ στον οφθαλμίατρο τον φόβο μου, γιατί προφανώς θα με πέταγε έξω – και με το δίκιο του. 

Δεν ξέρω αν η επέμβαση, εκτός από την ισορροπία της όρασης, θα με απαλλάξει κι από την αμφιβολία για τη διαταραγμένη ισορροπία της οπτικής μου για τον κόσμο, από τον κίνδυνο δηλαδή να επιβεβαιώσω το ανόητο κλισέ ότι το γήρας είναι και μια δεξιόστροφη διολίσθηση, μια αναπότρεπτη και τάχα φυσική μετάβαση από την πρόοδο στη συντήρηση, από το κυνήγι της ουτοπίας στον συμβιβασμό και με την πιο ζοφερή δυστοπία. Ευτυχώς, η επιστήμη διαψεύδει αυτή τη γελοία δοξασία. Θα ήθελα να τη διαψεύσω και προσωπικά. Η φιλοδοξία μου ήταν κάθε δεκαετία γήρανσης να γίνομαι ακόμη πιο ριζοσπάστης, ώστε μέχρι τα 120 που σκοπεύω να ζήσω για να εκδικηθώ το ασφαλιστικό σύστημα να έχω εξελιχθεί σε έναν Γαβριά των ψηφιακών οδοφραγμάτων του μέλλοντος. Τι κρίμα που το σώμα δεν υπακούει στις προσδοκίες μας!

Ως εκ τούτου, εφόσον ο καταρράκτης, η οστεοπόρωση, τα τριγλυκερίδια, η πτώση της τεστοστερόνης, η απώλεια μυϊκής μάζας και όλα τα παρελκόμενα της γήρανσης μου πάνε κόντρα, γιατί η φύση είναι σε σατανική συμμαχία με τα αποθεματικά των συνταξιοδοτικών ταμείων, έχω δυο εναλλακτικές: πρώτον, να προστατεύσω από πρεσβυωπία, καταρράκτη, άνοια, Αλτσχάιμερ, αρθριτικά το τοπίο της σκέψης και της φαντασίας, που θεωρητικά μπορούν να χωρέσουν όσο ριζοσπαστισμό θέλετε. Και, δεύτερον, να φροντίσω να ζήσω τα επόμενα 50 –και θεωρητικά συνταξιοδοτούμενα– χρόνια της ζωής μου (είπαμε, έχω υψηλούς στόχους) στην καλύτερη χώρα για να γεράσει κανείς όμορφα. Που δεν είναι η Ελλάδα. Εκπλήσσεται κανείς; Οχι. Αλλά ίσως σας εκπλήξει το εύρημα ότι όχι απλώς δεν είναι η καλύτερη ή από τις καλύτερες, αλλά είναι μια από τις χειρότερες χώρες για να γεράσει κανείς. 

Γιατί, βρε παιδί μου, αυτό το πράγμα; Εχουμε τόσο ήλιο που ακόμη και τον καταρράκτη τον κάνει ανεκτό, τόση θάλασσα, τόσο ωραίο κλίμα, τόσες ομορφιές κι εναλλακτικές σε μια σταλιά τόπο, ε, πώς είναι δυνατόν η Ελλάδα να είναι η 40ή ανάμεσα σε 44 χώρες του «Παγκόσμιου Δείκτη Συνταξιοδότησης» (ναι, υπάρχει τέτοιος δείκτης και φυσικά τον συντάσσει μια επενδυτική τράπεζα, η Natixis, που προφανώς κάποιες καλές ιδέες αξιοποίησης θα έχει για το κομπόδεμα των σχετικά πιο εύπορων συνταξιούχων), μόλις πάνω από Τουρκία, Κολομβία, Βραζιλία και Ινδία; Κάτω ακόμη και από την Κίνα, αλλά πολύ πιο κάτω και από την Τσεχία, τη Σλοβακία ή την Πορτογαλία (για να μη μιλήσουμε για τους προφανείς πρωταγωνιστές του δείκτη – ξέρετε, Σκανδιναβούς, Ελβετούς κ.λπ.). Μπας κι έχει γίνει κανένα λάθος; Μήπως οι ερευνητές έχουν καταρράκτη στο δεξί μάτι και πρεσβυωπία στο αριστερό (το αντίθετο με μένα, δηλαδή) και δεν διάβασαν σωστά τα στοιχεία; Οχι. Απλώς η Ελλάδα έχει μια καλή επίδοση στους υποδείκτες υγείας και ποιότητας ζωής (ας πούμε, είμαστε γερά σκαριά και το γλεντάμε), αλλά έχει άθλια επίδοση στους δείκτες «Χρηματοδότηση σύνταξης» και «Υλική ευημερία». Με λίγα λόγια, αποτυπώνεται με σχετική ακρίβεια η βίαιη φτωχοποίηση του πληθυσμού έπειτα από μια δεκαετία μνημονιακής «αναμόρφωσης», το πλιάτσικο στην περιουσία των Ταμείων, οι συντάξεις πείνας, ο ηλικιακός ρατσισμός, η αποστέρηση των ηλικιωμένων ακόμη και από τις οικονομίες μιας ζωής, γιατί χρειάστηκε να στηρίξουν τα παιδιά και τα εγγόνια τους ή απλώς να επιβιώσουν. «Ανάλωση κεφαλαίου», που λέμε. Ισχύει και για το ανθρώπινο κεφάλαιο. 

Υποθέτουμε ότι δεν ήταν στις προθέσεις των συντακτών του δείκτη να κακοκαρδίσουν τους ενοίκους του μητσοτάκειου παράλληλου σύμπαντος, στο οποίο μειώνονται οι ανισότητες αν και αυξάνεται η φτώχεια ή χειροτερεύει η κατάσταση των συνταξιούχων. Εμένα πάντως με βοήθησε η καλή τράπεζα Natixis να βεβαιωθώ ότι ο καταρράκτης δεν έχει επεκταθεί και στον εγκέφαλο. 

Αλήθεια, μια και υπάρχει δείκτης για τις καλύτερες χώρες συνταξιοδότησης, έχει σκεφτεί κανείς να καταρτίσει έναν δείκτη best death places, τα καλύτερα μέρη για να πεθάνει κανείς; Πού θα ήταν άραγε η κατάταξη της Ελλάδας; (Ρωτήστε τον Λύτρα.) 


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ

Με την πρεσβυωπία, Βέρα μου, ο φακός του ματιού σκληραίνει. Χάνει την ελαστικότητα που δίνει στην όραση τη δυνατότητα να προσαρμόζεται γρήγορα από το κοντινό στο μακρινό κι αντίστροφα. Για μας τους πρεσβύωπες, λοιπόν, η όραση διχάζεται. Η σιγουριά της γενικής, μακρινής εικόνας των πραγμάτων αντισταθμίζεται από την αμφιβολία που εγκαθίσταται στην κοντινή, εστιασμένη εικόνα. Αυτό είναι ένα «ο», αλλά μήπως είναι «α»; Εδώ γράφει «ουτοπία», αλλά μήπως γράφει «δυστοπία»; Αλλά, η αμφιβολία, Βέρα μου, δεν είναι κακό πράγμα. Κάθε άλλο. Χωρίς την αμφιβολία δεν παράγεται βεβαιότητα. Επομένως, η δική μας αμφίβολη όραση κι η δική σας βέβαιη και σταθερή, η φρέσκια και καθαρή ματιά της γενιάς σας κι η θολή ματιά της γενιάς των πρεσβυώπων πρέπει να συνεργαστούν για να «ξανασυλλάβουν» τον κόσμο που αλλάζει ταχύτατα, ρευστοποιείται, εξαερώνεται, απο-σχηματίζεται.

ΚΙΜΠΙ, Πρεσβυωπία, από τη στήλη «Γράμματα στην κόρη μου», περιοδικό ΜΟΝΟ, 11/5/2012 (σ.σ.: εντελώς αυτοαναφορική η στήλη σήμερα. Πουλάω εαυτόν κομμάτι κομμάτι). 


Saturday, September 24, 2022

Η κρίση των κρίσεων

 Η Εφημερίδα των Συντακτών, 24-25/9/2022


Εχω, λοιπόν, αυτό το μικρό, αλλά καταπληκτικό προνόμιο. Απ’ το μπαλκόνι του σπιτιού μου, σε μια πολυκατοικία που έχει σκαρφαλώσει στο βουνό, στον Καρέα, βλέπω ένα μικρό κομμάτι Υμηττού. Αραιά δασωμένου, με ό,τι έχει αφήσει η τελευταία πυρκαγιά. Η πλαγιά που μου είναι ορατή ανάμεσα στους κορμούς των πεύκων έχει γίνει ροζ-μοβ. Γεμάτη κυκλάμινα. Ενα λαμπερό κέντημα πάνω στο καφετί χαλί από πευκοβελόνες και χώμα. Στο μεταξύ, μετά την τελευταία μπόρα, σιώπησε και ο τελευταίος τζίτζικας. Δεν σιώπησε απλώς, ψόφησε, αλλά ας μην το κάνουμε μελό. Αυτή είναι η φύση. Κι είναι παρηγορητικό γιατί κάνει ερήμην μας τη δουλειά της, όπως πάντα. Το φθινόπωρο ήρθε αμετακλήτως, η θερμοκρασία θα πέσει κι άλλο, θα ακολουθήσει ο χειμώνας - βαρύς, ελαφρύς, ποιος ξέρει; Τι να είπαν τα μερομήνια του Αυγούστου, για όποιον τα παίρνει τοις μετρητοίς; Οι εποχές συνεχίζουν τον κύκλο τους, παρά τις διαταραχές που τους έχουμε προκαλέσει. «Λοιπόν», θα ρωτούσε το κυκλάμινο το γραικό (έτσι λέγεται η ποικιλία που ενδημεί στα μέρη μας), αν είχε φωνή, «προς τι ο πανικός για τον χειμώνα που έρχεται; Κι εμείς ίσα που θα σταθούμε στους ισχνούς μίσχους μας μέχρι τον Νοέμβριο βαριά, και μετά πάπαλα, αλλά δεν το κάνουμε θέμα». 

Και δίκιο θα είχε το κυκλάμινο να απορεί και να μας τρολάρει. Κι ακόμη μεγαλύτερο δίκιο θα 'χε ο μακαρίτης ο τζίτζικας, που έχει φωνή και κάπως θα μπορούσε να μας τα ψάλει. Δεν φταίει ο χειμώνας που θα παγώσει η Ευρώπη - για την ακρίβεια, η Ευρώπη, με τις Αλπεις, τα Πυρηναία, τον Ρήνο, τον Δούναβη, τις θάλασσές της και τις πεδιάδες της, δεν θα πάθει τίποτα, οι κάτοικοί της θα παγώσουν. Το φθινόπωρο, ο χειμώνας, η εναλλαγή των εποχών με τους καύσωνες, τους παγετούς τους κι όλες τις ενδιάμεσες καταστάσεις είναι η παρηγορητική υπενθύμιση πως υπάρχει κάτι σταθερό και σχετικά προβλέψιμο στην ανθρώπινη κατάσταση. Αυτό τουλάχιστον συμβαίνει στα μερικές χιλιάδες χρόνια ανθρώπινου πολιτισμού. Το ασταθές και το απρόβλεπτο είναι η δική μας συμβολή στο χάος που αντικρίζουμε με δέος και αδυναμία να το διαχειριστούμε. 

Εδώ το κυκλάμινο μας βγάζει αυθάδικα τη μοβ-ροζ γλώσσα του. «Χαλαρώστε κι απολαύστε τη μητέρα όλων των κρίσεων που έχετε μέχρι τώρα προκαλέσει. Ζείτε την κρίση των κρίσεων»!

Εν μέρει έχει δίκιο το κυκλάμινο - ίσως και ο τζίτζικας. Μέχρι τώρα ακόμη και οι κρίσεις υποτίθεται ότι ακολουθούσαν κάποιους κανόνες, κάποια μοντέλα και σενάρια πρόβλεψης. Είχαμε κρίσεις τεχνολογικού μοντέλου, τις ωδίνες της μετάβασης από τη γεωργία στη βιομηχανία, από τη χειρωναξία στις μηχανές, από τον ατμό στον ηλεκτρισμό, από τον φορντισμό στον αυτοματισμό, από τη βιομηχανική αλυσίδα στην ψηφιακή οικονομία. Είχαμε κρίσεις του επιχειρηματικού και οικονομικού κύκλου, μια σχετικά προβλέψιμη και αναμενόμενη εναλλαγή εκρηκτικής κερδοφορίας και συρρίκνωσης, ανάπτυξης, στασιμότητας και ύφεσης. Είχαμε κρίσεις υπερσυσσώρευσης, φούσκες υλικών ή άυλων αξιών που έσκαγαν με πάταγο σε χρηματιστηριακά κραχ, για να δώσουν τη θέση τους σε έναν νέο κύκλο ανόδου μέχρι το επόμενο κραχ. Είχαμε ακόμη κρίσεις των αγορών, διαταραχές εφοδιασμού ή καθαρής κερδοσκοπίας στο παγκοσμιοποιημένο και πλήρως απελευθερωμένο εμπόριο. Είχαμε εμπορικούς πολέμους, επιθέσεις με δασμούς και αντίποινα προστατευτισμού. Είχαμε κρίσεις νομισματικές, νομίσματα να καταρρέουν με την πρώτη κερδοσκοπική επίθεση ενός τυχοδιώκτη. Είχαμε κρίσεις χρηματοπιστωτικές, κρίσεις τραπεζικές που οι κεντρικές τράπεζες έσπευδαν να αποσοβήσουν με πακτωλούς χρήματος και οι κυβερνήσεις με πανάκριβες διασώσεις με χρήματα των φορολογουμένων. Είχαμε κρίσεις αποπληθωρισμού και κρίσεις πληθωρισμού. Είχαμε κρίσεις γεωπολιτικές, περιφερειακές συγκρούσεις, πολέμους δι’ αντιπροσώπων, ανταγωνισμούς υπερδυνάμεων που πασχίζουν να παραμείνουν ή να γίνουν το κέντρο ισχύος του παγκοσμιοποιημένου κόσμου. Είχαμε κρίσεις χρέους και χρεοκοπίες, κρατικές και ιδιωτικές, κρίσεις ενεργειακές, κρίσεις εφοδιαστικές, κρίσεις πρώτων υλών, κρίσεις πολιτικές, κρίσεις των συστημάτων διακυβέρνησης, κρίσεις υγειονομικές, κρίσεις επισιτιστικές, κρίσεις κοινωνικές, εκφρασμένες ακόμη και σε κανονικές λαϊκές εξεγέρσεις, που βρήκαν τελικά τοίχο, πνίγηκαν στο αίμα ή στον οδυνηρό συμβιβασμό.

Κουτσά-στραβά επιβιώσαμε σ’ αυτές τις κρίσεις, με τις αλλεπάλληλες μεταλλάξεις τους. Κι αν μιλήσουμε για την τελευταία δεκαπενταετία, για την Ευρώπη και ειδικά για την Ελλάδα, ας πούμε ότι μάθαμε πέντε-έξι πράγματα για τον μηχανισμό των κρίσεων, που δεν είναι φυσικά φαινόμενα, ούτε ήρεμες εναλλαγές εποχών και θερμοκρασιών, αλλά αποτέλεσμα ανθρώπινων ενεργειών: ένα ολέθριο μείγμα απληστίας του πλουσιότερου 1% της ανθρωπότητας και πολιτικού κυνισμού της τεχνοκρατικής ελίτ που κυβερνά χώρες, διακρατικές ενώσεις και διεθνείς οργανισμούς. Οι γκουρού των κρίσεων, οι «κρισιολόγοι», βγήκαν απ’ αυτή τη δεκαπενταετία, εκτός από πολύ πλουσιότεροι από το μοσχοπούλημα των αστοχιών τους, με την πεποίθηση ότι πρόσθεσαν νέα γνώση και νέους κανόνες στο μάνουαλ της διαχείρισης των κρίσεων. Ενα εμβόλιο αντισωμάτων στο ανθρώπινο σώμα, ένα εμβόλιο ποσοτικής χαλάρωσης στις τράπεζες και τις επιχειρήσεις, μια γερή δόση κρατισμού στην αμήχανη ιδιωτική οικονομία και καθαρίσαμε, έτσι; 

Αμ δε που είναι έτσι. Τώρα, αν εμείς -ο καθένας από μας που έχει μπροστά του έναν αγώνα επιβίωσης- έχουμε λόγο να νιώθουμε πιο χαμένοι και φοβισμένοι από ποτέ, οι «κρισιολόγοι» κάθε ειδικότητας πρέπει να πάνε να αυτοκτονήσουν. Δεν θα τους λυπηθούμε κιόλας, αλλά δυστυχώς αφορά εμάς πολύ περισσότερο απ’ αυτούς ότι ζούμε την κρίση των κρίσεων, τη συναστρία των καταστροφών. Υφεση, ανεξέλεγκτος πληθωρισμός, ενεργειακή φτώχεια, μείωση εισοδημάτων, έλλειψη πρώτων υλών, πολιτική αστάθεια, νέες κρίσεις χρέους, χρηματιστηριακά κραχ, νομισματικοί πόλεμοι, πολεμικός καπιταλισμός, στρατιωτικοποίηση, εθνικιστικές εξάρσεις, πυρηνική απειλή που μπορεί να μη μείνει μόνο απειλή, ακόμη κι ένας κανονικός Γ’ Παγκόσμιος Πόλεμος μπαίνει στον χάρτη των προβλέψεων. Αυτή είναι η κρίση των κρίσεων που αχρηστεύει τα εγχειρίδια των «κρισιολόγων» και μοιάζει να μη φτάνει πια για να την περιγράψει η κοινοτοπία της «τέλειας καταιγίδας». 

«Ποια καταιγίδα;» ρωτάει το κυκλάμινο. «Αν είναι σαν την προχθεσινή μπόρα, αντέχω δέκα τέτοιες μέχρι την ημερομηνία λήξης μου, τον Νοέμβριο». 


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ 

Διότι ο κάτοικος μιας χώρας έχει τουλάχιστον εννιά χαρακτήρες: έναν επαγγελματικό, έναν εθνικό, έναν κρατικό, έναν ταξικό, έναν γεωγραφικό, έναν φύλου, έναν συνειδητό, έναν ασυνείδητο, κι ίσως κι έναν ιδιωτικό χαρακτήρα. Τους συνενώνει μέσα του, αλλά αυτοί τον διαλύουν, κι έτσι ο ίδιος δεν είναι παρά ένα μικρό αυλάκι, αποτέλεσμα της διάβρωσης από τα πολλά ρυάκια που χύνονται μέσα του, για να ξαναβγούν μετά και να γεμίσουν μαζί με άλλα ρυάκια ένα άλλο αυλάκι. Γι’ αυτό και κάθε κάτοικος αυτής της γης έχει κι έναν δέκατο χαρακτήρα κι αυτός δεν είναι άλλος από τη φαντασίωση απλήρωτων χώρων. Εν τούτοις επιτρέπει στον άνθρωπο τα πάντα, εκτός από ένα: το να παίρνει σοβαρά ό,τι κάνουν οι τουλάχιστον εννέα υπόλοιποι χαρακτήρες του και ό,τι τους συμβαίνει, με άλλα λόγια δεν επιτρέπει αυτό ακριβώς που θα τον γέμιζε. 

Ρόμπερτ Μούζιλ, «Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες» (βιβλίο πρώτο) 


Saturday, September 17, 2022

Το μέλλον ανήκει στους απροσάρμοστους

Η Εφημερίδα των Συντακτών, 17-18/9/2022

Tout va bien? (1972, Godard, Gorin). Οχι, τίποτα δεν πάει καλά
.

Εχει δίκιο ο Πέτσας. Οποιος δεν προσαρμόζεται πεθαίνει. Και κακώς, κάκιστα, ζήτησε συγγνώμη. Εχει δίκιο. Και γι’ αυτό, υποθέτω, έφτιαξε την περίφημη λίστα του. Για να αποτρέψει μια δαρβινικών διαστάσεων εξαφάνιση των ΜΜΕ. Η λίστα Πέτσα και το κρατικό χρήμα που τη συνόδευσε είναι ό,τι η φυσική επιλογή για την εξέλιξη των έμβιων όντων. Ο Πέτσας είναι τελικά ο Δαρβίνος της ενημέρωσης. Διατρέχει, βέβαια, τον κίνδυνο να πέσει θύμα της επιτυχίας του και της καίριας διαπίστωσής του. Ως γνωστόν, στην πολιτική ζωολογία τον ρόλο της φυσικής επιλογής παίζουν η κάλπη κι ο σταυρός. Οποιος δεν σταυρώνεται, πεθαίνει. 


Βεβαίως, τόσο ο Πέτσας όσο και όλα τα μέλη της πολιτικής συνομοταξίας του έχουν κάνει μια προβληματική ανάγνωση τόσο του Δαρβίνου όσο και του κοινωνικού δαρβινισμού, που με θατσερικό κυνισμό προσπαθούν να εισαγάγουν στην επίσημη πολιτική. Αυτή η λανθασμένη ανάγνωση λέει, σε αδρές γραμμές, ότι σε συνθήκες ακραίας κρίσης –σαν την τωρινή, την ενεργειακή– το κράτος και οι κυβερνήσεις περιορίζουν τα μέτρα στήριξης στα πιο ευάλωτα στρώματα της κοινωνίας, ίσα για να αποφύγουμε το μαζικό θανατικό. Οι υπόλοιποι πρέπει να προσαρμοστούν. Κι είναι δική τους ευθύνη η επιβίωση στις πιο ζοφερές συνθήκες. Να εξοικονομήσουν ρεύμα, να συνηθίσουν το κρύο, να μειώσουν την κατανάλωση, να απέχουν από διεκδικήσεις αύξησης μισθών. 


Το ψευδο-δαρβινικό μανιφέστο Πέτσα λίγο πολύ το υιοθετούν όλοι: η κυβέρνηση Μητσοτάκη, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, η νομενκλατούρα των Βρυξελλών, το ΔΝΤ. Αυτό υπονοούν με το κλισέ «όχι οριζόντια μέτρα», που με δαρβινικό ενθουσιασμό παπαγαλίζουν τα ΜΜΕ της λίστας Πέτσα. 


Η προσαρμοστικότητα που απαιτούν από τις κοινωνίες δεν έχει καμιά σχέση με τον μηχανισμό της φυσικής επιλογής, με τη μετάδοση ανθεκτικών χαρακτηριστικών και τη συλλογική επιβίωση του είδους απέναντι σε εχθρικούς καταναγκασμούς της φύσης ή της γεωπολιτικής πραγματικότητας. Μας υποδεικνύουν μια μοιρολατρική υποταγή στη «φύση των πραγμάτων». Οπου «φύση» είναι το γεωπολιτικό και οικονομικό τερατούργημα που έχουν φτιάξει και υποστηρίζουν οι Πέτσες του κόσμου, που απειλεί να ρίξει την ανθρωπότητα ξανά στα σκατά. 


Στην πραγματικότητα, η υπερβολική προσαρμοστικότητα σ’ αυτή τη «φύση» είναι συνταγή αφανισμού και αυτοεξόντωσης. «Κάψτε ξύλα στα τζάκια, πέλετ, πετρέλαιο, γκάζι, πνίξτε τις πόλεις σε καπνό, αιθάλη και διοξείδια, σλάβα Ουκράινι, συντρίψτε τη Ρωσία του Πούτιν», είναι το μήνυμα σήμερα. Σε δυο-τρία χρόνια, αν ο πόλεμος έχει τελειώσει, οι στόχοι της κλιματικής αλλαγής θα έχουν πάει μια δεκαετία πίσω, κι οι ίδιοι πάνω-κάτω «Πέτσες» θα απαιτήσουν από τις κοινωνίες ανάλογη «προσαρμοστικότητα», σε μια ακόμη πιο επείγουσα πράσινη μεταστροφή. 


Ομως το μέλλον ανήκει στους απροσάρμοστους. Το ίδιο το μέλλον –το ανθρώπινο μέλλον– είναι εξ ορισμού απροσάρμοστο. Σε αντίθεση με τα άλλα είδη του ζωικού βασιλείου, ο άνθρωπος με τις εξαιρετικές ικανότητες του εγκεφάλου, με τον λόγο και τις σωματικές δεξιότητές του, εξελίχθηκε όχι προσαρμοζόμενος στο φυσικό περιβάλλον, αλλά σε διαρκή αγώνα χειραφέτησης από αυτό και από τους καταναγκασμούς του. Εξελίσσεται όχι κυρίως προσαρμόζοντας τον εαυτό του στους κανόνες του περιβάλλοντος, αλλά προσπαθώντας να τους υπερβεί, να τους σπάσει. Κατά κάποιο τρόπο, από τότε που το είδος μας έγινε έλλογο και δίποδο, είναι το περιβάλλον που προσαρμόζεται στις ανθρώπινες ανάγκες –από ένα σημείο και μετά με αληθινά ολέθριο τρόπο– κι όχι το αντίστροφο. 


Αυτό λέγεται συνοπτικά «πολιτισμός». Κι ο Δαρβίνος το είχε κατανοήσει καλύτερα απ’ τον καθένα περιγράφοντας τον πολιτισμό σαν μια αέναη ανατροπή του μηχανισμού της φυσικής επιλογής που ο ίδιος είχε ανακαλύψει για την εξέλιξη των υπόλοιπων ειδών. Ο Δαρβίνος, ως μεγάλος απροσάρμοστος ο ίδιος, έσπασε πρώτα τους «κανόνες» της εποχής του για την εξέλιξη των ειδών. Κι ύστερα έσπασε και τους κανόνες της δικής του θεωρίας, εξαιρώντας (σ’ έναν βαθμό) τον άνθρωπο από τους νόμους της εξέλιξης των ειδών και του ανελέητου ανταγωνισμού. 


Παρά το αιματηρό ίχνος της ανθρώπινης εξέλιξης στη Γη εδώ και χιλιάδες χρόνια, το είδος μας πορεύτηκε περισσότερο με «συμπάθεια» και συνεργατικότητα, παρά με αλληλοσπαραγμό. Περισσότερο με «φιλότητα», παρά με «νείκος», όπως παρατηρούσε 2,5 χιλιάδες χρόνια πριν ο Εμπεδοκλής. Συμπέρασμα: η κυριότερη μορφή της ανθρώπινης προσαρμοστικότητας είναι η άρνηση της προσαρμογής. 


Παρά τις μεγάλες απώλειες, νικητές αναδεικνύονται οι απροσάρμοστοι. Aυτοί που σπάνε τους κανόνες, που τιθασεύουν τους νόμους της νευτώνειας ή της κβαντικής φυσικής. Ηράκλειτος, Αναξιμένης, Σόλων, Κλεισθένης, Φειδίας, Ευκλείδης, Πλάτων, Αριστοτέλης, Σπάρτακος, Κομφούκιος, Χριστός, Βούδας, Μωάμεθ, Μιχαήλ Αγγελος, Γαλιλαίος, Κοπέρνικος, Χομπς, Σμιθ, Μαρξ, Εντισον, Τέσλα, Τέιλορ, Αϊνστάιν, Τούρινγκ, Μπέρνερς Λι… Οφείλουμε το παρόν μας σε μια μακρά λίστα απροσάρμοστων που έσπαζαν τους κανόνες της σκέψης, της ηθικής, της πολιτικής, της επιστήμης, της τεχνολογίας, πάνω απ’ όλα της οικονομικής καi κοινωνικής τάξης. 


Ακόμη κι ο καπιταλισμός οφείλει τη διαρκή ανανέωσή του –εις βάρος μας, βεβαίως– σε εικονοκλάστες σαν τον Κρόμπτον που επινόησε την κλωστική μηχανή, τον Φορντ που επέβαλε τη μαζική βιομηχανική αλυσίδα, τον Γκέιτς ή τον Τζομπς, που έφτιαξαν τις θηριώδεις ψηφιακές πολυεθνικές. Ολοι τους επέδειξαν επιθετική αναίδεια και άρνηση προσαρμογής. Οχι μόνο δεν πέθαναν. Κάθισαν και στον σβέρκο μας. 


Αλλά υπάρχουν πάντα οι απροσάρμοστοι της άλλης πλευράς. Αυτοί που μας χειραγωγούν στο απροσάρμοστο μέλλον. Σαν τον προ ημερών φευγάτο, μεγάλο απροσάρμοστο, Ζαν-Λικ Γκοντάρ. Σκέφτομαι επίμονα μια ταινία του: «Ολα πάνε καλά» («Τout va bien». Τη γύρισε με τον Ζαν Πιερ Γκορέν). 1972, τέσσερα χρόνια μετά η συντριβή του Μάη 1968. Τζέιν Φόντα, Ιβ Μοντάν βρίσκονται παρατηρητές μιας κατάληψης εργοστασίου αλλαντικών από τους εργάτες, που θέλουν να τ’ αλλάξουν όλα. Από τους μισθούς τους και το χρώμα των τοίχων, μέχρι τις ερωτικές σχέσεις τους και το σύστημα διακυβέρνησης. Μια μικρογραφία της πάλης των τάξεων που εκμαυλίζεται, αλλά δεν αναστέλλεται με διατάγματα και στρατιωτικούς νόμους. «Ολα πήγαιναν καλά» στη Γαλλία του γκολικού συντηρητικού θριάμβου; Οχι. Τίποτα δεν πάει καλά κάτω από την κρούστα της «ησυχίας, τάξης και ασφάλειας». Πάντα υπάρχουν οι απροσάρμοστοι που είναι πρόθυμοι να τη σπάσουν και να μας οδηγήσουν στο επόμενο «λέβελ». 


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ 

Ο άνθρωπος, όμως, έχει διαρκείς λόγους για τη βοήθεια των συνανθρώπων του και είναι μάταιο να περιμένει βοήθεια μόνο από την ευσπλαχνία τους. Υπάρχει περισσότερη πιθανότητα να επιζήσει αν προκαλέσει την εγωιστική τους αγάπη και τους πείσει ότι είναι προς το συμφέρον τους να κάνουν κάτι γι’ αυτόν. [...] Απευθυνόμαστε όχι στην ανθρωπιά τους, αλλά στην εγωιστική τους αγάπη και δεν τους μιλάμε για τις δικές μας ανάγκες, αλλά για τα δικά τους πλεονεκτήματα. 

Ανταμ Σμιθ, «Ο πλούτος των εθνών» 


Saturday, September 10, 2022

Ο Προμηθέας, το ρεύμα και το χρήμα

 Η Εφημερίδα των Συντακτών, 10-11/9/2022

Θα τσαλαβουτήσω στις ατελείς, αποσπασματικές, στρεβλές γνώσεις μου περί κοσμολογίας και φυσικής, στην οποία υπήρξα σκράπας στα μαθητικά χρόνια μου, και να που το βρίσκω μπροστά μου, μια και δυσκολεύομαι κι εγώ –όπως φαντάζομαι οι περισσότεροι– ακόμη και να διαβάσω σωστά τον λογαριασμό του ρεύματος. Βατ, κιλοβάτ, κιλοβατώρες, μεγαβατώρες, γιγαβατώρες, τεραβατώρες, τζάουλ, κιλοτζάουλ, βολτ, κυβικά μέτρα, κυβικά πόδια, βρετανικές θερμικές μονάδες, χίλια δυο διαφορετικά μέτρα για το μέτρο του κόσμου, που ξαφνικά συμπυκνώνεται σε μιαν αναλογία: μεγαβάτ/ευρώ (ή δολάριο, ή γουάν, ή ρούβλι, ή ριάλ, αν και οι διαφορές είναι θηριώδεις, ιδιαίτερα αν μένεις στη Ρωσία ή στη Σαουδική Αραβία: το ρεύμα στην πρώτη είναι 8 λεπτά/κιλοβατώρα και στο βασίλειο των Σαούντ στα 6 λεπτά, κι ας μην προχωρήσουμε σε άλλες συγκρίσεις γιατί θα πέσουμε σε μανιοκατάθλιψη). Το μέτρο του κόσμου είναι μια συνάρτηση δύο μεγεθών, της ενέργειας και του χρήματος, που και τα δύο τα ελέγχουν οι ακαταλληλότεροι: οι ολιγάρχες και οι πολυεθνικές πετρελαίου το ένα, οι τράπεζες το δεύτερο. Η ώσμωση και η διασταύρωσή τους αποδεικνύεται συνταγή καταστροφής. Είμαστε από χέρι χαμένοι. 

Επιστρέφω στην κοσμολογία που υποσχέθηκα, και μετά κάνουμε τη συναρμολόγηση. Η ενέργεια είναι τα πάντα, είναι παντού και για πάντα. Είναι η δύναμη του σύμπαντος που δεν έχει μέτρο. Είναι κυριολεκτικά απεριόριστο και άχαστο. Κι αυτό είναι πέρα από τον Λαβουαζιέ, που με την πεπερασμένη γνώση αλλά άφθονη φαντασία του 18ου αιώνα, μας διαβεβαίωνε για τη αέναη διατήρηση της υλοενέργειας, πέρα κι από τον Αϊνστάιν, που μας έπεισε για το απόλυτο ισοζύγιο ύλης και ενέργειας στο Σύμπαν. Ομως, οι κοσμολόγοι και οι ερευνητές του σύμπαντος μας λένε πια κάτι παραπάνω από αυτά: ότι η συνολική υλοενέργεια του σύμπαντος συντίθεται από 5% συνήθη ύλη, 27% σκοτεινή ύλη και 68% σκοτεινή ενέργεια. Αυτά δύσκολα χωράνε στα 1.500 κυβικά εκατοστά ενός συνήθους ανθρώπινου εγκεφάλου, αλλά αυτό που αβίαστα καταλαβαίνουμε όλοι είναι πως αυτό που υπάρχει σε απεριόριστη αφθονία στο σύμπαν, εδώ, σ’ αυτό τον μικρό πέτρινο σβώλο του ηλιακού συστήματος, που δεν είναι ούτε μια τρίχα στα…. (ξέρετε ποια) του Σύμπαντος, έχουμε καταφέρει να το καταντήσουμε είδος σε τρομακτική σπάνη. 

Και εννοώ το εξής: ενώ είναι πολύ πιθανό να μας λείψει το στάρι, το κρέας, τα μικροτσίπ, τα κινητά, τα ψυγεία και εκατομμύρια άλλα προϊόντα της ανθρώπινης δραστηριότητας που περνούν από τα φίλτρα των αγορών, της κερδοσκοπίας και των φυσικών περιορισμών, αυτό για το οποίο είναι καθαρή βλακεία να ισχυριστείς ότι θα βρεθεί ποτέ σε ανεπάρκεια είναι η ενέργεια και οι πηγές της. Το μόνο ανεπαρκές σε αυτή τη συνάρτηση επιβίωσης του είδους μας είναι ο ορθολογισμός.

Θα μπορούσαμε να τα ρίξουμε όλα στον Προμηθέα και να πούμε: Καλά έκαναν οι θεοί και τον καρφώσανε στον Καύκασο. Διότι από τότε που τους έκλεψε τη φωτιά, την πρώτη μορφή τεχνητά παραγόμενης ενέργειας, είναι σαν να εγκαινίασε τον ανελέητο πόλεμο της ενέργειας, τον ανταγωνισμό για τον έλεγχο των ενδιαιτημάτων και περιοχών που πρόσφεραν την αναγκαία καύσιμη πρώτη ύλη. Τα δάση και την ξυλεία τους στην αρχή, τη δύναμη του νερού αργότερα, του ατμού στα χρόνια της Βιομηχανικής Επανάστασης, των υδρογονανθράκων στη συνέχεια, των πυρήνων του ατόμου στα μεταπολεμικά χρόνια, του αέρα, του ήλιου, του υδρογόνου, του νικέλιου, του κοβάλτιου εσχάτως, που υπόσχονται τη μετάβασή μας στην καθαρή ηλεκτροκίνητη εποχή. 

Για όλα φταίει ο Προμηθέας, λοιπόν; Οχι ακριβώς. Γιατί αυτό που λείπει από αυτό το απλοϊκό χρονικό της ενεργειακής προϊστορίας και ιστορίας είναι πως η κυριότερη πηγή ενέργειας στην παραγωγική δραστηριότητα, στις χιλιετίες που μεσολάβησαν από τότε που ο άνθρωπος έγινε δίποδος και άναψε φωτιά, ήταν τα ίδια τα ανθρώπινα όντα. Τα δισεκατομμύρια σώματα που ως πεινασμένοι νομάδες, κυνηγοί, τροφοσυλλέκτες, κτηνοτρόφοι, γεωργοί, πολεμιστές, σκλάβοι, δουλοπάροικοι, μισθωτοί εργάτες, τεχνικοί, ερευνητές, επιστήμονες συνθλίβονται εδώ και χιλιάδες χρόνια στον μύλο της εξέλιξης και της προόδου (εντός ή εκτός εισαγωγικών). Η κυριότερη πηγή ενέργειας στο ιστορικό πλαίσιο του ανθρώπινου πολιτισμού είναι η εργασία. Εργασία που διατέθηκε σε αφθονία –απλήρωτη, κακοπληρωμένη ή μέχρι θανάτου αποσπασμένη– στο χωράφι, στο μαντρί, στο φέουδο, στα θεμέλια των πυραμίδων, στις κολόνες των παρθενώνων, στα βαμβακοχώραφα της Αμερικής, στα υφαντουργεία του Μάντσεστερ, στις αλυσίδες του Φορντ, στους αγωγούς της Gazprom, στα δεξαμενόπλοια των εφοπλιστών, στα κινέζικα εργοστάσια παραγωγής μικροτσίπ. 

Το πρόβλημα και με την ενέργεια, που στη φύση διατίθεται απεριόριστη, αλλά και με την εργασία, που είναι περιορισμένη από τον ανθρώπινο χρόνο και πληθυσμό, είναι ότι και τα δυο έγιναν αντικείμενα εμπορευματοποίησης. Η άφθονη συμπαντική και γήινη ενέργεια μπήκε στον κύκλο της σπάνης, των ελλείψεων και των εκβιασμών από τη στιγμή που οι πόροι της και οι διαδικασίες παραγωγής και διάθεσής της απαλλοτριώθηκαν από τους μεγάλους άρπαγες, κράτη και ιδιώτες, και εγκιβωτίστηκαν σε προϊόντα που προσφέρονται με το κυβικό, την κιλοβατώρα, τον μετρικό τόνο, τα βατ, τα βολτ και τα αμπέρ. Ενα απειροελάχιστο κομμάτι της άπειρης υλοενέργειας του σύμπαντος, συσκευασμένο σε προθεσμιακά συμβόλαια που παζαρεύονται σε χρηματιστήρια εμπορευμάτων και ενέργειας, είναι η αιτία της κρίσης που υπόσχεται να μας παγώσει και να μας ξαφρίσει αυτόν και μερικούς ακόμη χειμώνες. 

Αλλά, μην ανησυχείτε, η άλλη πηγή ενέργειας, σταθερή και μέχρι βλακείας δεδομένη, η ανθρώπινη εργασία, αν και σε βαθμό αηδίας εμπορευματοποιημένη, δεν πρόκειται να ξεφύγει. Δεν πρόκειται να μπει ποτέ σε χρηματιστήριο εμπορευμάτων. Θα μείνει σε διαρκή διατίμηση. Καρφωμένη σαν τον Προμηθέα στον Καύκασο. Κι αν τολμήσει και κουνηθεί, αν κάνει πως χαλαρώνει τα δεσμά της και διεκδικήσει κάτι παραπάνω από τα τρισεκατομμύρια πλούτου που σαρκάζουν τη μιζέρια της –αυξήσεις μισθών, για παράδειγμα– θα σπεύσουν οι κεντρικοί τραπεζίτες, θα αυξήσουν κι άλλο τα επιτόκια, θα κάνουν ακόμη ακριβότερο το χρήμα, κατασπαράσσοντας το ισχνό μερίδιο της εργασίας, σαν τους γύπες το συκώτι του Προμηθέα. 


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ 

[…] Χρειαζόμαστε τα χαρτοκιβώτιά τους, τα κουμπιά τους, τα συνθετικά τους γουναρικά, τα καουτσουκιένα προϊόντα τους, τις κάλτσες και το κάθε λογής πλαστικό που διακινούν, όπως χρειαζόμαστε τον τραπεζίτη, αυτή τη μεγαλοφυΐα που ξέρει να γίνεται πλούσιος με τα δικά μας λεφτά. Το ίδιο χρειαζόμαστε και τον ασφαλιστή με τα συμβόλαιά του και τις κουβέντες του γι’ ασφαλίσεις και τοκομερίδια… Ομως τους χρειαζόμαστε στ’ αλήθεια; 

Χένρι Μίλερ, «Κλιματισμένος εφιάλτης» 

Saturday, September 3, 2022

Λήξη προθεσμίας πληρωμής

 Η Εφημερίδα των Συντακτών 3-4/9/2022

Το μυαλό μου εδώ και καιρό λειτουργεί σαν κομπιουτεράκι. Οχι απλώς κομπιουτεράκι. Tο νιώθω σαν τον ENIAC, τον πρώτο υπολογιστή που έπιανε 170 τετραγωνικά, είχε 18.000 λυχνίες και 6.000 διακόπτες. Ξέρω ότι το μυαλό μου –και κάθε μυαλό– έχει πολύ μεγαλύτερες δυνατότητες από τον τεράστιο ENIAC ή από τον μικροσκοπικό υπολογιστή που κρύβεται στο σμαρτφονάκι μου, κι ας είναι μόλις 1.300 κυβικά εκατοστά κρυμμένα σ’ ένα λίγο μεγαλύτερο καύκαλο. Το μυαλό μου γίνεται σαν τον ENIAC, γιατί αν και διαθέτει τρισεκατομμύρια νευρώνες, είμαι υποχρεωμένος να το λειτουργώ σχεδόν χειροκίνητα. Με διακόπτες, προειδοποιήσεις, ειδοποιήσεις, ευγενικές υπενθυμίσεις, προθεσμίες υποβολής και ημερομηνίες λήξης. Υποτίθεται ότι εκατοντάδες αλγόριθμοι του Πιερρακάκη, του Πιτσιλή, της ΔΕΗ, της Cosmote –ή της Protergia, της Vodafone, των ανταγωνιστών τους, αν τους έχετε προτιμήσει–, της ΕΥΔΑΠ, των ασφαλιστικών, των τραπεζών, των servicers, των συνδρομητικών καναλιών(αν έχετε), δουλεύουν για λογαριασμό μας (και για τους λογαριασμούς μας) με sms, email, διαφημίσεις και ακατάπαυστες ανακοινώσεις στα ΜΜΕ, ειδοποιήσεις στις θυρίδες μας σε myΑΑΔΕ, ΔΕΗ myHomeEnter, myCosmote… Ολα my είναι, αλλά τίποτε δεν είναι δικό μας εκτός από τα χρέη μας σε όλους τους προαναφερθέντες. 

Αλλά αυτό το σύστημα ψηφιακών τηλεειδοποιήσεων συνεχούς πυράς δεν απαλλάσσει το μυαλό μου –και το δικό σας υποθέτω– από την ενοχλητική υποχρέωση να δουλεύει σαν ένα χειροκίνητο κομπιουτεράκι – συχνά με τη βοήθεια ενός πραγματικού χειροκίνητου calculator, έστω και ως εφαρμογή στο κινητό– με κυρίαρχες πράξεις την πρόσθεση και την αφαίρεση. «Ο λογαριασμός σας θα λήξει σε δύο μέρες…». «Σας ενημερώνουμε ότι η προθεσμία πληρωμής του λογαριασμού σας είναι…». «Η προθεσμία πληρωμής έχει λήξει… Αν στο μεταξύ έχετε πληρώσει αγνοήστε αυτό το μήνυμα…». «Εκδόθηκε ο νέος λογαριασμός με ημερομηνία πληρωμής την…». «Δυο μέρες ακόμη προθεσμία υποβολής αίτησης για το XXX pass (fuel, power κι ό,τι pass θέλεις, κι ας μην πας πουθενά). «Η συνδρομή σας έχει λήξει. Για την ανανέωσή της μπείτε στην πλατφόρμα…». 

Ολα αυτά τα απαθή αλλά με ψυχρή ψηφιακή ευγένεια διατυπωμένα μηνύματα από τους απρόσωπους προμηθευτές της επιβίωσής μας το μυαλό μας είναι υποχρεωμένο να τα βάλει σε μια χρονική σειρά. Η λούπα της ζωής μας έχει διαμορφωθεί σε μια διαδοχή από ημερομηνίες λήξης. Κάποτε αυτές οι προθεσμίες ήταν «λαρτζ», χαλαρές, γενναιόδωρες. Τετράμηνες, τρίμηνες, δίμηνες. Υπήρχε μια υπόρρητη δήλωση εμπιστοσύνης στον πελάτη, πως ακόμη και εκπρόθεσμα θα ξοφλήσει το χρέος του. Τώρα ο χρόνος συμπυκνώνεται στον μήνα. Κι αυτό είναι μια ρητή δήλωση πως όλοι είμαστε ύποπτοι κλοπής, μπαταχτσήδες, φεσαδόροι. Πέρασε η προθεσμία πληρωμής; Πέρασε ο μήνας; Το ρεύμα κόβεται, το αέριο κόβεται, τα πρόστιμα και οι προσαυξήσεις τρέχουν από το πρώτο λεπτό υπερημερίας πληρωμής των δόσεων στην Εφορία ή στην τράπεζα, η συνδρομή αναστέλλεται, το τηλέφωνο διακόπτεται και ουδείς κόπτεται αν πίσω από τον υπερήμερο οφειλέτη βρίσκεται ένας πολίτης, μια οικογένεια σε προσωρινή ή μόνιμη αδυναμία πληρωμών. Το δίκτυο των αλγορίθμων δεν έχει ακόμη συντεθεί σε έναν πραγματικά «Μεγάλο Αδελφό» που να βάζει τις οφειλές σε σειρά προτεραιότητας, οι πιστωτές μας διαγκωνίζονται για τις σωστές ημερομηνίες, διότι αυτοί ξέρουν καλύτερα από μας «γιατί στο τέλος του μισθού μένει τόσος μήνας». Η ζωή με τον μήνα καταναλώνει ραγδαία τις ψυχικές κιλοβατώρες μας από την πιο ρυπογόνα πηγή ενέργειας, το άγχος, όπως θαυμάσια έχει γράψει ο φίλος Ηλίας Καραβόλιας. 

Διάβασα πως στον Αρη το ρομποτικό ρόβερ της NASA παρήγαγε αρκετή ποσότητα οξυγόνου που θα έδινε σε έναν αστροναύτη ανάσες 100 λεπτών. Αλήθεια, τώρα; Δεν φτιάχνουν και μια συσκευή που θα μας δίνει ενός μήνα οικονομική ανάσα επί Γης; 


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ 

10 - 5 - 5, 6/2+8

20 φορές το 15, 11+7, 18

σύνολο 16, όλα είν’ εντάξει

ώρα να φάω και να κοιμηθώ


Αν κοιμηθώ νωρίς θα σηκωθώ νωρίς

θα ξεκινήσω νωρίς και θα παρκάρω νωρίς

αν κοιμηθώ αργά, θα σηκωθώ αργά

κι όταν θα ψάχνω για θέση θα ’ν’ αργά


Εχουμε και λέμε -5, 6/2+8

20 φορές το 15, 11+7, 18

σύνολο 16, σίγουρα είν’ εντάξει

δεν έχω λάθος μ’ ας τα ξαναδώ


10 - 5 - 5, 6/2+8

20 φορές το 15, 11+7, 18

κι όμως κατά βάθος κάπου υπάρχει λάθος

κάπου την έχουμε πατήσει κι οι δυο


Λουκιανού Κηλαηδόνη, «Κάπου την έχουμε πατήσει» 

(Αλμπουμ «Είμαι ένας φτωχός και μόνος κάου-μπόυ», 1978)  


Saturday, August 27, 2022

Η τρομοκρατία της αλήθειας

 Η Εφημερίδα των Συντακτών, 27-28/8/2022

Και ξαφνικά όλοι αποφάσισαν να γίνουν ειλικρινείς. Τρομακτικά ειλικρινείς. Να μας πουν την αλήθεια, όσο σκληρή, ζοφερή κι αν είναι. Ξεχάστε όλα τα φουτουριστικά, χαζοχαρούμενα και υπεραισιόδοξα μας λέγανε για ανάπτυξη χωρίς όρους και όρια. Για ευημερία χωρίς ταβάνι. Για πράσινη οικονομία και αειφόρο παραγωγή. Για χαμογελαστές οικογένειες που τρέχουν σε καταπράσινα λιβάδια με φόντο πάρκα ανεμογεννητριών και γελάδες που βόσκουν ανέμελες, προφανώς χωρίς να πέρδονται και να εκπέμπουν ανεπιθύμητο και δυσώδες μεθάνιο. Για ένα μέλλον φωτεινό, με μεγέθυνση χωρίς όριο, αυτοματοποίηση, αποϋλοποίηση, ηλεκτροκίνηση, ψηφιακή εργασία, διαπλανητικά ταξίδια, οικουμενικό και ομογενοποιημένο καπιταλισμό χωρίς σύνορα, σφαίρες επιρροής, σκληρούς ανταγωνισμούς και πολεμικές συγκρούσεις.

Ξεχάστε αυτά. Το μέλλον έχει πολλή ξηρασία. Και δεν τον λέει ο μακαρίτης Μιχάλης Κατσαρός. Το λένε ο Μακρόν και ο Σόλτς, η Λαγκάρντ και η Φον ντερ Λάιεν, οι τραπεζίτες, οι οίκοι πιστοληπτικής αξιολόγησης, οι επικεφαλής των πολυεθνικών ομίλων, οι αναλυτές των μεγάλων δεξαμενών σκέψης και απερισκεψίας της Ευρώπης, οι αναλυτές των αγορών, τα «γεράκια» και τα «περιστέρια» της νομισματικής πολιτικής, ακόμη και επικεφαλής των εγχώριων επιχειρηματικών ομίλων, που περιχαρείς ανακοινώνουν ιλιγγιώδη υπερκέρδη, αλλά περίλυποι ομολογούν ότι αυτά δεν αποκλείουν μια βαθιά κι απότομη βουτιά της οικονομίας στο κενό. Κι ας πλέει ο θίασος του Μαξίμου στα πελάγη της πλάνης ή του ψεύδους του. 

Ποια μύγα του Αυγούστου τούς τσίμπησε; Τι πάθανε όλοι κι αποφάσισαν να εγκαταλείψουν τη χαζοχαρούμενη ρητορική της υπεραισιοδοξίας και του εξωραϊσμού της πραγματικότητας; Ποιος ορός αλήθειας τούς μετέστρεψε σε κυνικούς μάντεις κακών; Γιατί εγκαταλείπουν τη μετα-καπιταλιστική ουτοπία και τρομοκρατούν τα πλήθη με ζοφερές περιγραφές μιας νέας καπιταλιστικής δυστοπίας που επιφυλάσσει μόνο λιτότητα, περικοπές, εξοικονομήσεις, συσκοτίσεις, ελεγχόμενα μπλακ άουτ, παγωμένα καλοριφέρ, σβηστά κλιματιστικά, ακινητοποιημένα οχήματα, σκοτεινούς δρόμους, ελλείψεις τροφίμων, ρεύμα και αέριο με το δελτίο, υψηλότερες τιμές, ακριβότερο χρήμα, χαμηλότερα εισοδήματα, συρρίκνωση των οικονομιών, νέες κρίσεις χρέους, επισιτιστικές κρίσεις, λιμούς, φτωχοποίηση, σκληρούς νομισματικούς και εμπορικούς πολέμους, στρατιωτικοποίηση, εξοπλιστικό ανταγωνισμό, νέες πολεμικές συρράξεις, αυταρχικότερα κράτη, ανεξέλεγκτη επιτήρηση των κοινωνιών; 

Ο πιο αθυρόστομος όλων Μακρόν το είπε πιο εύγλωττα από όλους. Επιστρέφοντας από τις ολιγοήμερες διακοπές του κάπου στη γαλλική Ριβιέρα, διακριτικά μαυρισμένος από την προσεκτική έκθεσή του στον μεσογειακό ήλιο, κήρυξε το τέλος της αφθονίας, της ανεμελιάς και των βεβαιοτήτων. Αυτή η κρίση δεν είναι μια παρένθεση ή ένα διάλειμμα, είπε με λίγα λόγια ο Μακρόν, είναι μία από τις πολλές παράλληλες και διαδοχικές κρίσεις που θα ζήσει η αυτοκρατορική Γαλλία και η αυτόχειρας Ευρώπη για πολλά πολλά χρόνια. Δεν το είπε έτσι ακριβώς, αλλά σαφώς υπονόησε ότι οι κρίσεις είναι η μόνη κανονικότητα που μπορεί να εγγυηθεί η ευρωπαϊκή ελίτ. Θα μπορούσε να το εκλάβει κανείς αυτό ως μια ομολογία αποτυχίας του ίδιου και όλων των ομολόγων και ομοτίμων του στη σκατόψυχη και αλαζονική ήπειρο, αλλά αυτό θα απαιτούσε μια σειρά παραιτήσεων στις μισές κυβερνήσεις της Ε.Ε., που παρότι βυθίζονται σε κρίση αποδοχής και ανυποληψίας παραμένουν κατσικωμένες στις καρέκλες τους. 

Στους λιγότερο ανέμελους και πιο μυημένους στα μυστήρια του καπιταλισμού ο Μακρόν δεν είπε και κάτι καινούργιο. Οι κρίσεις είναι εδώ και δεκαετίες είναι η μόνη κανονικότητα του οικονομικού μας πολιτισμού. Τα όλο και συντομότερα διαλείμματα ευημερίας και ανάκαμψης μπορεί να έχουν ευεργετικά αποτελέσματα στην κερδοφορία και συγκεντροποίηση του κεφαλαίου και να του δίνουν ευκαιρίες εποικισμού από τη μια φούσκα στην άλλη, αλλά έχουν πια ελάχιστη έως μηδενική διάχυση στα κατώτερα στρώματα της κοινωνίας. Πάρτε για παράδειγμα την Ελλάδα: μετά μια δωδεκαετία κρίσης και μνημονιακής θεραπείας πόσοι και ποιοι έχουν επιστρέψει στα προ κρίσης επίπεδα, εκτός από τις τράπεζες, τον εφοπλισμό και μερικούς επιχειρηματικούς ομίλους που επέπλευσαν ή αναδύθηκαν από τη μεγαλύτερη «δημιουργική καταστροφή» των μεταπολεμικών χρόνων; 

Ελάχιστοι, είναι η απάντηση, και αφορά όχι μόνο τους Ελληνες, αλλά και τους Γάλλους, τους Γερμανούς ή τους Ιταλούς. Και τους ίδιους αφορά η με ύφος Νοστράδαμου προφητεία Μακρόν για το τέλος της αφθονίας και της ανεμελιάς, που στην πραγματικότητα δεν υπήρξε παρά για μια μειοψηφία καλοζωισμένων και παρασιτικών στρωμάτων. Η μεγάλη πλειονότητα των ευρωπαϊκών κοινωνιών τα τελευταία 20 χρόνια πέφτει από το ένα σοκ στο άλλο: το σοκ του ευρώ, το σοκ της χρηματοπιστωτικής κρίσης, το σοκ της κρίσης χρέους, το σοκ της πανδημίας, το σοκ του πληθωρισμού, της ενεργειακής κρίσης, του πολέμου. Επομένως η διακήρυξη Μακρόν για το τέλος της αφθονίας είναι μια προειδοποίηση ότι το βαρέλι δεν έχει πάτο. Προσδεθείτε για ακόμη μεγαλύτερη συρρίκνωση σε εισοδήματα, βιοτικό επίπεδο, δικαιώματα, κοινωνική προστασία. Η πολιτική διακυβέρνηση δεν μπορεί να εγγυηθεί τίποτα και για κανένα, εκτός από τις αγορές, που μπορούν να οδηγούν τις τιμές των αγαθών στα ουράνια, και το έξυπνο χρήμα, που μπορεί να απολαμβάνει την απόλυτη διαβρωτική ελευθερία του. 

Αν αποκωδικοποιήσει κανείς όλα τα ετερόκλητα μηνύματα που εκπέμπουν οι ευρωπαϊκές ηγεσίες από την Αθήνα μέχρι το Παρίσι και από τη Ρώμη μέχρι το Βερολίνο, θα διαπιστώσει έναν εντυπωσιακό συντονισμό στην τρομοκρατία της ειλικρίνειας. Είστε όλοι ύποπτοι, είστε όλοι πιθανοί εσωτερικοί εχθροί και υποψήφιοι για παρακολούθηση, είπε στους Ελληνες ο νέος διοικητής της ΕΥΠ. Θα παγώσετε, θα περάσετε τον δυσκολότερο χειμώνα της ζωής σας, λέει στους Γερμανούς ο Πράσινος υπουργός Οικονομίας. Είστε σπάταλοι, θα μειώσουμε την πολυτελή σας κατανάλωση, λέει στους Γάλλους ο Μακρόν. Εσείς τρέφετε τον πληθωρισμό, θα ακριβύνουμε το χρήμα για να κόψουμε την ακόρεστη ζήτησή σας, λέει στους Ευρωπαίους η Λαγκάρντ. Αν χρειαστεί θα πεινάσετε και λίγο, θα σας κάνει καλό και στη χοληστερίνη, λένε οι κεντρικοί τραπεζίτες στις κοινωνίες της Δύσης. Ολοι και όλα θυσία στο υπέρτατο αγαθό της συντριβής της ρωσικής αρκούδας στα μέτωπα της Ουκρανίας και των ορυκτών καυσίμων. 

Πίσω από την τρομοκρατία της αλήθειας υπάρχει βεβαίως το θεμελιώδες ψεύδος της νεοφιλελεύθερης εποχής, η εξ ίσου τρομοκρατική κληρονομιά της Θάτσερ: η ΤΙΝΑ (There Is No Alternative). Μια εκδοχή της είναι οι σημερινές τρομοκρατικές προφητείες που εκτοξεύουν οι ηγεσίες της Δύσης. Με τη διαφορά ότι δεν συνοδεύονται έστω από την ελάχιστη προσδοκία μελλοντικής βελτίωσης και ευημερίας που άφηνε ακόμη και η κυνική Θάτσερ. Η νέα ΤΙΝΑ εγγυάται μόνο ζόφο. 


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ

«Πρέπει να ισορροπήσουμε την παραγωγή και τα κέρδη μας. Δεν υπάρχει εύκολη δημοφιλία σε αυτό που προτείνουμε, αλλά είναι θεμελιωδώς σωστό. Ωστόσο πιστεύω ότι οι άνθρωποι αποδέχονται ότι δεν υπάρχει πραγματική εναλλακτική Ποια είναι η εναλλακτική; Να συνεχίσουμε όπως ήμασταν πριν; Το μόνο στο οποίο οδηγεί αυτό είναι υψηλότερες δαπάνες. Και αυτό σημαίνει περισσότερους φόρους, περισσότερο δανεισμό, υψηλότερα επιτόκια, περισσότερο πληθωρισμό, περισσότερη ανεργία». 

Μάργκαρετ Θάτσερ, ομιλία στο συνέδριο Γυναικών του Συντηρητικού Κόμματος, 21/5/1980  


Friday, August 12, 2022

Κατούρα Natura

Εφημερίδα των Συντακτών 12-15/8/2022 (Στήλη ΑΝΩ ΚΑΤΩ) 


Βγαίνεις από την παλιά εθνική Αντιρρίου-Ιωαννίνων, περνάς Αιτωλικό και Νεοχώρι, οδηγείς κατά μήκος ενός καναλιού κι έπειτα, για καμιά δεκαπενταριά χιλιόμετρα διασχίζεις ένα τοπίο μεταξύ αφρικανικής σαβάνας και βάλτων Λουιζιάνας (και τα δύο μόνο κινηματογραφικά τα ξέρω, μη νομίζετε). Απέραντες εναλλαγές χαμηλής βλάστησης και βαλτόνερων με πελεκάνους, πελαργούς, τουρλίδες, αγριόχηνες, χιλιάδες ροζ φλαμίγκο μεταξύ χειμώνα και άνοιξης, φίδια που την άνοιξη πέφτουν θύματα γενοκτονίας από εποχούμενους φυσιολάτρες, και αγελάδες αμολημένες για ολοήμερη βόσκηση - «φοβερό κρέας θα έχουν», το αναπόφευκτο κανιβαλικό σχόλιο των εισβολέων. Αυτή είναι η πρώτη έκπληξη για όποιον διασχίζει πρώτη φορά τον υδροβιότοπο του Λούρου Αιτωλοακαρνανίας. Το βλέπω χρόνια, ως σώγαμπρος της περιοχής, αλλά δεν έχει σταματήσει να με εκπλήσσει.



Η δεύτερη έκπληξη είναι το τέλος της διαδρομής. Η αμμώδης παραλία επτά χιλιομέτρων, με αμμοθίνες, αραιή, χαμηλή βλάστηση, αβαθή για εκατοντάδες μέτρα και κατακάθαρη θάλασσα εκεί που ο Πατραϊκός φιλιέται με το Ιόνιο. Μπιτσόμπαρα, ξαπλώστρες, ομπρέλες, αυτοσχέδιες καταλήψεις αμμουδιάς, ερειπιώνες ξύλων και μετάλλων από αρπαχτούλες παρελθόντων ετών στο θαλάσσιο μέτωπο. Και πίσω από αυτό, αυθαίρετες κατασκευές, απόπειρες παραθεριστικών κατοικιών χωρίς φως-νερό-τηλέφωνο, γιατί καμιά τέτοια δραστηριότητα δεν επιτρέπεται στην περιοχή Natura, πρόσθετα προστατευμένη από τη Συνθήκη Ραμσάρ. Τρίχες προστασία. Η φύση αυτοπροστατεύεται. Τα κουνούπια κάνουν αβίωτη την παραμονή μόλις πέσει ο ήλιος.
Η τρίτη έκπληξη δεν είναι έκπληξη. Σωροί σκουπιδιών παντού. Πλαστικά, χάρτινα, αλουμινένια ποτήρια και κουτάκια, μπάζα κατά μήκος της ακτής και στους παραδρόμους της επίδοξης παραθεριστικής παραγκούπολης. Ολα παράγωγα εταιρειών που πασχίζουν για μηδενικό οικολογικό αποτύπωμα, αφήνοντας στους θνητούς καταναλωτές το δικαίωμα στο δικό τους ρυπαρό αποτύπωμα, συμπεριλαμβανομένων εκκριμάτων και αφοδευμάτων, γιατί Natura είναι, τουαλέτες και βόθροι απαγορεύονται.
«Ωραία η θάλασσα σήμερα», είπε η μεσήλικας κολυμβήτρια. Ηπιε το νεράκι της, ξέπλυνε τα πόδια από την άμμο κι έχωσε διακριτικά τα τρία πλαστικά μπουκαλάκια του ατομικού αποτυπώματός της κάτω από μια ξύλινη κατασκευή, σε μια κίνηση συνενοχής με την κυβέρνηση που πασχίζει για τα μεγάλα συλλογικά αποτυπώματα σε κάθε περιοχή Natura - «κατούρα να φύγουμε».

Saturday, August 6, 2022

2/3

 Η Εφημερίδα των Συντακτών 6-7/8/2022


Τα νησιά βουλιάζουν από τουρίστες και αδειούχους του Αυγούστου, αλλά οι περισσότεροι στον περίγυρό σας φέτος θα τη βγάλουν με χωριό, φιλοξενίες και μικρές αποδράσεις. Η μετακίνηση με πλοίο έχει γίνει οικονομική αποκοτιά, αλλά τα καράβια φεύγουν με πληρότητες 100%. Πάνω από ένα εκατομμύριο πολίτες προσπάθησαν να τη βγάλουν με τα φτωχο- βάουτσερ του κοινωνικού τουρισμού, αλλά για να βρεις κατάλυμα κενό πρέπει να ‘χεις μπάρμπα στην Κορώνη (ή συνάδελφο στην Ηλειο-Μεσσηνία, που φέτος τα σπάνε, όπως διαπιστώνω από τον μικρόκοσμο της «Εφ.Συν.»). Σχεδόν οι μισοί Ελληνες δήλωσαν στις δημοσκοπήσεις ότι φέτος δεν πάνε διακοπές, αλλά στους περισσότερους προορισμούς δεν βρίσκεις δωμάτιο ούτε σε πεντάστερο με 300 ευρώ τη βραδιά. Τα νοικοκυριά κόβουν έξοδα ακόμη κι από διατροφή, αλλά σχεδόν 1 εκατ. είχαν καβάντζες για την (έστω επιδοτούμενη) αντικατάσταση κλιματιστικού ή ψυγείου. Οι μισοί παρατάνε τα αυτοκίνητα γιατί δεν βγαίνουν με τις τιμές των καυσίμων, αλλά οι πωλήσεις νέων Ι.Χ. αυξάνονται με ρυθμό 20% και πάνω. 

Τι ακριβώς συμβαίνει; Υπάρχει κάτι που μας διαφεύγει; Κάτι που δεν το πιάνουμε ή δεν κατανοούμε; Οχι, όχι, ησυχάστε, δεν είναι ούτε αλτσχάιμερ, ούτε συγχυτικά συμπτώματα long covid, αν και η σύγχυση είναι θεμελιώδεις στοιχείο της πραγματικότητας. Απλώς οι δύο πλευρές της αντιφατικής μας πραγματικότητας αφορούν διαφορετικούς ανθρώπους, διαφορετικά στρώματα, διαφορετικές τάξεις, ακόμη και διαφορετικές ομάδες μέσα στις τάξεις. Ζούμε μεν στον κόσμο όπου το πλουσιότερο 1% (κατ’ άλλους 0,1%) ζει εις βάρος του 99%, αλλά ταυτοχρόνως από άποψη βιοτικού επιπέδου και όρων ζωής και αναπαραγωγής έχουμε γίνει κοινωνίες των 2/3. Κυριολεκτικά πια, όχι με τον μεταφορικό ή προφητικό τρόπο που διατυπωνόταν η προοπτική αυτή τη δεκαετία του 1990 και του Μάαστριχτ. Οι διαδοχικές κρίσεις -χρηματοπιστωτική, χρέους, ενεργειακή- της τελευταίας δεκαπενταετίας εδραιώνουν ως παγκόσμια καπιταλιστική σταθερά, τουλάχιστον για τις αναπτυγμένες χώρες, ότι περίπου το 1/3 του πληθυσμού ζει κάτω από το όριο φτώχειας. Τα υπόλοιπα 2/3, φυσικά με τεράστιες διακυμάνσεις και χαοτικές διαφορές, μπορούν να επιβιώνουν, να καταναλώνουν, να δανείζονται, να κάνουν διακοπές, να αγοράζουν αυτοκίνητα, να γεμίζουν τα ρεζερβουάρ, να πληρώνουν τους λογαριασμούς τους, να διαχειρίζονται τα χρέη τους χωρίς να χρειαστεί να κόψουν τα στοιχειώδη. Και θα επιβιώσουν στη διετή ενεργειακή και πληθωριστική κρίση που έχουμε μπροστά μας. Και ίσως να αρκούν με τα μεσαία έως υψηλά εισοδήματά τους ώστε να διατηρείται η ζήτηση θα ανεκτά επίπεδα, να μην καταρρεύσει η παραγωγή και το εμπόριο, να συνεχιστεί η αύξηση στους τζίρους και στην κερδοφορία των επιχειρήσεων και για να ισχυρίζεται η κυβέρνηση των παρακολουθήσεων και ο Μητσοτάκης ότι, παρά την πρωτοφανή κρίση, η Ελλάδα θα είναι η αναπτυξιακή έκπληξη της Ευρώπης.

Αλήθεια λένε. Η ανέχεια των μεν δεν αποκλείει την ευημερία των δε. Η απόλυτη φτώχεια του 1/3 δεν αποκλείει την αξιοπρεπή επιβίωση του επόμενου 1/3 και την αύξηση του πλούτου του ανώτατου 1/3 (αφήνοντας στην άκρη, για λόγους καθαρά μεθοδολογικούς, το πάρτι δισεκατομμυρίων που γίνεται στην κορυφή της πυραμίδας, στο πλουσιότερο 1/100 που συγκροτεί την οικονομική και κοινωνική ελίτ της χώρας). Η μιζέρια των μεν δεν αποκλείει την ανεμελιά των δε. Κι αυτό δεν είναι μόνο ελληνικό παράδοξο, είναι παγκόσμιο παράδοξο. Και τελικά δεν είναι παράδοξο, αλλά είναι η φύση του οικονομικού πολιτισμού μας. Η συνύπαρξη ακραίας φτώχειας και ακραίου πλούτου δεν είναι μια αντίφαση. Το ένα προϋποθέτει το άλλο και οι οικονομικές κρίσεις απλώς διογκώνουν τα μεγέθη τους στον απώτατο βαθμό. Οι κρίσεις είναι ο μηχανισμός βίαιης αναδιανομής του πλούτου από κάτω προς τα πάνω. Κάνουν πιο γρήγορα τη βρωμοδουλειά που τα ήρεμα διαλείμματα του οικονομικού κύκλου την κάνουν βαρετά και πολύ αργόσυρτα για τα γούστα της βιαστικής απληστίας.

Οπότε όλη η υπόθεση είναι να βρίσκεσαι κάθε φορά στο σωστό 1/3 της πυραμίδας, αν και η εισπήδηση από το ένα στο άλλο, συνήθως προς τα κάτω, είναι στο πρόγραμμα ανά πάσα στιγμή. Στη μνημονιακή δεκαετία ουκ ολίγοι πέσανε με πάταγο από την κορυφή στον πάτο. Το αντίστροφο σπάνισε. 

Η ελληνική οικονομία μπορεί να έχει ανάπτυξη ακόμη και 5% φέτος, αλλά το κατώτατο 1/3 της κοινωνίας να χάσει άλλο ένα 20% από το εισόδημά του. Οι επενδύσεις μπορεί να απογειωθούν χάρη και στους πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης, αλλά οι όροι απασχόλησης μπορεί να επιδεινωθούν. Η κερδοφορία των μεγάλων ομίλων μπορεί να συνεχίσει τη φρενήρη αύξησή της, αλλά ο πληθωρισμός μπορεί να φρενάρει τη ζήτηση. Στα λιμάνια του κόσμου μπορεί να φρακάρουν τα εμπορεύματα, αλλά ο εφοπλισμός μπορεί να ξεσκίζεται σε υπερέσοδα και νέες παραγγελίες πλοίων. Η Ευρώπη μπορεί να εκπαιδεύει τα πλήθη στην εξοικονόμηση ρεύματος και καυσίμων, αλλά οι ενεργειακές εταιρείες να κολυμπάνε σε ρευστότητα μεγαλύτερη και από αποθέματα πετρελαίου και αερίου. Ολόκληρος ο κόσμος μπορεί να τρέχει ιλιγγιωδώς προς ύφεση μεγαλύτερη και από εκείνη της χρηματοπιστωτικής κρίσης, αλλά τα εταιρικά αποτελέσματα να απογειώνονται. 

Τελικά τα πράγματα ίσως είναι πιο απλά απ’ όσο φαίνονται. Ο κόσμος των 2/3 είναι δύο κόσμοι χωριστά. Τρέχουν με διαφορετικές ταχύτητες και σε διαφορετικές κατευθύνσεις. Δεν ζουν στην κοσμάρα τους ο Μητσοτάκης, οι αισιόδοξες τράπεζες, οι περιχαρείς διευθύνοντες σύμβουλοι των εισηγμένων με τα τρελά αποτελέσματα εξαμήνου. Η κοσμάρα τους είναι ακριβώς αυτή. Χρήμα, αρπαχτές και επενδυτικές ευκαιρίες για το κορυφαίο 1/3. Εφησυχασμός, ανεμελιά και εκλογικό μασάζ για το μεσαίο 1/3. Φιλανθρωπικά επιδοματάκια, κι αν χρειαστεί ξύλο μετά παρακολουθήσεων για το κατώτερο 1/3. 


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ 

Η κοινωνία των δύο τρίτων είναι μια κοινωνία που ζει με υψηλή ανεργία, που ανέχεται μια νέα φτώχεια, εξασφαλίζει υλικά μόνο τον πυρήνα του εργατικού δυναμικού σε κάποιο βαθμό και παράγει περιθωριοποιημένες ομάδες ανίκανες για κοινωνική σύγκρουση. 

Πέτερ Γκλοτζ, «Die Arbeit der Zuspitzung» (1984) 

Saturday, July 30, 2022

Ο πρίγκιψ και οι φτωχοί

 Η Εφημερίδα των Συντακτών, 30-31/7/2022


Μεγάλη η χάρη του πρίγκιπα Μοχάμεντ μπιν Σάλμαν μπιν Αμπντουλαζίζ Αλ Σαούντ, που κανείς δεν πρόκειται να καταφέρει να μάθει απέξω τ’ όνομά του, αν και θα χρειαστεί, αφού ανακηρύσσεται στρατηγικός εταίρος της Ελλάδας, της Γαλλίας και εν τέλει όλης της Ε.Ε. στην πράσινη μετάβαση, στην απεξάρτηση από το ρωσικό αέριο, στην αμυντική σκιαμαχία της Ευρώπης με τη ρωσική αρκούδα, στην ανθρωπιστική γενοκτονία στην Υεμένη, στους καθαρούς υδρογονάνθρακες, στα μεγάλα κατασκευαστικά έργα, στο real estate, στον τουρισμό… Και όπου αλλού μπορεί να φανταστεί κανείς. 

Οταν είσαι μια χώρα κανονική Α.Ε. -γιατί η Σαουδική Αραβία δεν είναι παρά η Aramco, η πλουσιότερη εταιρεία στον κόσμο με κεφαλαιοποίηση σχεδόν 2,5 τρισ. δολάρια-, όταν κάθε κρίση σε κάνει ακόμη πλουσιότερο και η τωρινή κρίση κατακλύζει με ποταμούς ρευστότητας και πετροδολαρίων όλη τη βασιλική οικογένεια Σαούντ με τους εκατοντάδες διαδόχους του θρόνου, τα παιδιά, τα εγγόνια και δισέγγονά τους, όλα σού συγχωρούνται. Ακόμη και το να κάνεις κιμά μερικούς ενοχλητικούς ανταγωνιστές ή αδιάκριτους επικριτές σου. 

Αλλά εκείνο που κυρίως σού συγχωρείται είναι το γεγονός ότι είσαι μια χώρα-υβρίδιο του ολοκληρωτικού καπιταλισμού: ένα κράτος, μια εταιρεία, μια οικογένεια-Δ.Σ. στην ηγεσία της, ένα ταμείο, μια απολυταρχική, αστυνομική διακυβέρνηση, ένα μεσαιωνικό ποινικό σύστημα με τη θανατική ποινή στην ημερήσια διάταξη, με μιλιταρισμό, μικροϊμπεριαλισμό, σκοταδισμό, ισλαμικό φονταμενταλισμό, χρηματοδότηση ακόμη και της τρομοκρατίας, ασύλληπτη χλιδή και κοσμοπολίτικη γκλαμουριά. Χρήμα και εξουσία στην απόλυτη ώσμωσή τους, χωρίς περιττές διαμεσολαβήσεις και διαφυγόντα κέρδη. 

Φυσικά και ο εγχώριος χατζηαβατικός καπιταλισμός θα έσπευδε στο λαϊκό προσκύνημα του πρίγκιπος. Είναι άγνωστο τι πραγματικά «στρατηγικό» έχουν οι «στρατηγικές συμφωνίες» που υπέγραψαν οι πτωχοί Ελληνες επιχειρηματίες με τον πρίγκιπα και την πριγκιπική ακολουθία του. Το πριγκιπάτο είναι γενικώς προσεκτικό και επιλεκτικό στο πού βάζει τις υπογραφές και τα χρήματά του. Εχει προ πολλού ξεπεράσει τις παιδικές αρρώστιες της πετρελαϊκής κρίσης της δεκαετίας του ’70. Μπορεί με ευκολία να σου χαρίσει το βάρος σου σε χρυσάφι ή το βάρος σου σε τσιμέντο, αρκετό να σε εξαφανίσει στον πάτο του Αραβικού Κόλπου. Αλλά το βασίλειο δεν θα κάνει ούτε το ένα ούτε το άλλο με όρους Ρένας Βλαχοπούλου στο «Μια Ελληνίδα στο χαρέμι», δηλαδή με χαζοχαρούμενη γενναιοδωρία ή επίδειξη πλούτου. Ο,τι κάνει το κάνει πια με στρατηγικό βάθος. 

Επομένως, η προστιθέμενη αξία του περάσματος του πρίγκιπα Σαλμάν από την Αθήνα υπερβαίνει τα φωτογραφικά ενσταντανέ με τον Κυριάκο ή τον Αδωνη. Το «στρατηγικό» στις συνομιλίες και στις όποιες συμφωνίες δεν αφορά τις κυβερνητικές επικύψεις και υποκλίσεις στον Σαουδάραβα διάδοχο, αλλά την υπόσχεση που έδωσε δημοσίως ότι στο εξής κάθε φορά που περνάει από τα μέρη μας «δεν θα έρχεται με άδεια χέρια». 

Και για ποιους θα προορίζεται το περιεχόμενο των «γεμάτων χεριών» του πρίγκιπα ή των ακολούθων του; Η ανθρωπογεωγραφία των πολυδιαφημισμένων 16 επιχειρηματικών συμφωνιών αποκαλύπτει ότι το βασίλειο των Σαούντ κάνει μπίζνες με αυτούς που ξέρει καλά. Δηλαδή, με δοκιμασμένους ήδη πελάτες και προμηθευτές. Είναι η δική του στρατηγική που φιλτράρει τις κοινοπραξίες και τις συμφωνίες, όχι το αντίστροφο. Ετσι, στις συμφωνίες ποζάρουν εφοπλιστές όπως ο Προκοπίου, που ήδη εξυπηρετεί με τα τάνκερ του την πραμάτεια της Aramco, και ένας-δυο ακόμη εφοπλιστές, ο Μελισσανίδης, με τις υπηρεσίες διαχείρισης αποβλήτων, ο Μυτιληναίος, με κατασκευαστικά και άλλα πρότζεκτ, οι Στασινόπουλοι, με τους σωλήνες και την υπόλοιπη χαλυβουργική πραμάτεια τους, ο Χατζημηνάς, με τα ευαίσθητα αμυντικά συστήματα, αλλά πάντα παρών και σε πιο σύνθετα εγχειρήματα ενεργειακής ασφάλειας, όπως η Αλεξανδρούπολη, η Aegean του Βασιλάκη, κ.ά. 

Καμιά έκπληξη, σωστά; Το πολύφερνο εγχώριο -αλλά κυρίως εξωχώριο- κεφάλαιο δεν έχει καμιά απολύτως «εθνική» ή «ευρωπαϊκή» στρατηγική. Κι αν καμιά φορά βγαίνει μπροστά με δημόσιες ιερεμιάδες για την αλλοπρόσαλλη ευρωπαϊκή πολιτική, για την έλλειψη «εθνικού οράματος και στρατηγικής», είναι μόνο γιατί βλέπει διαταραχές στην κερδοφορία και στις αποδόσεις των μετοχών του. Οταν τα κέρδη ανεβαίνουν, το βουλώνει, τα βρίσκει όλα καλώς καμωμένα. Το σαουδαραβικό βασίλειο δεν είναι μια καινούργια πιάτσα για το «φτωχό» ελληνικό επιχειρηματικό δουκάτο. Αλλά είναι ένα εξαιρετικό υποκατάστατο για τις μπίζνες που μπορεί να χαθούν από τις ρωσικές κυρώσεις και αντικυρώσεις. Οπως και ένα ενδιαφέρον μπάι πας των κυρώσεων, μια και η Σαουδική Αραβία ουδόλως και ουδέποτε έκοψε τους δεσμούς της με τη Ρωσία του Πούτιν και πάντα είναι ο θεμέλιος λίθος, η ιερή πέτρα Κάαμπα, η Μέκκα του παγκόσμιου πετρελαϊκού καρτέλ. Και, κυρίως, έχει χρήμα, άφθονο επενδυτικό χρήμα, που δεν μασάει από πληθωρισμό, χρήμα από τα έγκατα της γης και της θάλασσας, που διψάει να γίνει από μαύρο πράσινο, γαλάζιο, κόκκινο σαν το αίμα, φαιοπράσινο σαν τα κανόνια, γκρι σαν τις ατσάλινες γέφυρες ή κατάλευκο σαν τις βίλες και τα ξενοδοχεία της Μυκόνου. 

Κι εδώ σπεύδει, ψοφοδεής και πρόθυμος αρωγός, το ελληνικό επιχειρηματικό δουκάτο, μαθημένο να επιβιώνει σε κοινοπραξίες και προσκολλήσεις από το Κρεμλίνο ώς την Τζέντα, από το Πεκίνο ώς το Τέξας, από τον Παναμά μέχρι την Αρκτική. Ο ελληνικός καπιταλισμός έχει βολευτεί πια να είναι «κοινοπρακτικός», ο καπιταλισμός του φτωχού συγγενή που μπαίνει για λίγο στο παλάτι και στα ρούχα του βασιλιά, κι όλες του οι διεθνείς φιλοδοξίες, η περίφημη εξωστρέφειά του, εξαντλούνται στις αρπαχτές, στις διαμεσολαβήσεις, στις γερές προμήθειες και στις κερδοφόρες μεσιτείες. Για τις εγχώριες φιλοδοξίες του ελληνικού επιχειρηματικού δουκάτου ισχύουν τα γνωστά: είναι σε μόνιμη κοινοπραξία με το κράτος και τις τράπεζες. 



ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ 

Ο λόρδος Ντ’ Αρσι, ο αρχιθαλαμηπόλος της αίθουσας, ήταν εκεί, κανείς δεν ξέρει τι στο καλό έκανε, αλλά ήταν εκεί κι αυτό αρκούσε. Ο λόρδος επικεφαλής μπάτλερ ήταν εκεί και στάθηκε πίσω από την καρέκλα του Τομ, επιβλέποντας το τελετουργικό, υπό τις διαταγές του λόρδου Μεγάλου Οικονόμου και του λόρδου Αρχιμάγειρα, που στεκόταν κοντά. Ο Τομ είχε τριακόσιους ογδόντα τέσσερις υπηρέτες εκτός από αυτούς, αλλά δεν ήταν όλοι σε εκείνη την αίθουσα, ούτε το ένα τέταρτο απ’ αυτούς δεν ήταν παρόντες, και ο Τομ αγνοούσε ακόμη και την ύπαρξή τους. 

Μαρκ Τουέιν, «Ο πρίγκιπας και ο φτωχός»


Saturday, July 23, 2022

Βιώσιμη γεν(ε)οκτονία χρέους

Η Εφημερίδα των Συντακτών, 23-24/7/2022


 Ενώ εγώ βρίσκομαι στην αποδρομή του εργασιακού βίου μου και, συνειδητά ή ασυνείδητα, μετρώ ένσημα, ασφαλιστική ιστορία και πλασματικά χρόνια, μπας και βρω πόρτα εξόδου στο συνταξιοδοτικό καθαρτήριο, η κόρη μου μόλις αρχίζει τη μεγάλη περιπλάνησή της στο αχαρτογράφητο, άγνωστης διάρκειας και αδιάφορο για ημερομηνία συνταξιοδοτικής λήξης εργασιακό τοπίο. Τα βασικά της εφόδια δεν είναι ένα πτυχίο, μια-δυο γλώσσες, ένα μεταπτυχιακό, ένα δεύτερο ίσως αργότερα, μερικές ψηφιακές δεξιότητες και η ευχέρεια περιπλάνησης στον εικονικό, γενναίο νέο κόσμο. Τα θεμελιώδη προσόντα της είναι πως αυτή, όπως όλα τα παιδιά της γενιάς της, ξεκινούν με τη -συμβολικά νομοθετημένη σε έναν άθλιο κατώτατο μισθό- βεβαιότητα ότι πρέπει να πορεύονται με τις ελάχιστες απαιτήσεις από την εργασιακή ζωή τους. Αλλά κι ότι ξεκινούν με προσδόκιμο ζωής αρκετά υψηλότερο από της δικής μας γενιάς. Κάθε νέα και νέος που μόλις μπαίνει στην αγορά εργασίας και στο ασφαλιστικό σύστημα έχει μπροστά του τουλάχιστον 40 χρόνια δουλειάς κι ένα προσδόκιμο ζωής που τείνει σταθερά προς τα 90 χρόνια. Αν δεν μεσολαβήσει ένας κανονικός παγκόσμιος πόλεμος ή μια πιο φονική πανδημία, η αμέσως επόμενη γενιά μπορεί με ασφάλεια να χτυπήσει ένα προσδόκιμο κοντά στα 100. 

Η μακρά βιωσιμότητα της κόρης μου, του γιου σας, των εγγονιών ή και των δισέγγονών σας, των ανιψιών ή των βαφτιστηριών σας, αν δεν έχετε δικούς σας βιολογικούς απογόνους (μια και υποθέτω ότι όσοι διατηρείτε το κουσούρι της ανάγνωσης εφημερίδων θα είστε μέσης και πάνω ηλικίας), είναι χρήσιμη για τους γόνους και απογόνους μας. Αλλά είναι ακόμη πιο χρήσιμη για το ασφαλιστικό σύστημα, το δημόσιο και το ιδιωτικό χρέος. Ενδεχομένως αυτός είναι και ο βασικός προορισμός της. Μεγαλώνουμε τα παιδιά μας με την αγωνία να τους εξασφαλίσουμε τη μέγιστη ποιότητα και διάρκεια ζωής. Αλλά τα μέσα που υποτίθεται ότι το εξασφαλίζουν αυτό -σωματικά και διανοητικά προσόντα, γνώσεις, επαγγελματικές δεξιότητες- δεν αφορούν την ίδια την απόλαυση της ζωής στην κάθε στιγμή της, αλλά την επιβίωσή τους σε ένα ακραία ανταγωνιστικό περιβάλλον και, τελικά, την παραγωγικότητά τους. 

Ενας περίπλοκος μηχανισμός που ξεκινά από το σπίτι, τη γονεϊκή στοργή, τα ακριβά αξεσουάρ εξυπηρέτησής της και φτάνει στα πανεπιστήμια, στα κέντρα κατάρτισης, στα βιοτεχνολογικά εργαστήρια και στα εικονικά εργοστάσια ανάπτυξης ψηφιακών εφαρμογών δουλεύει για να μεγιστοποιήσει την παραγωγικότητα, την αντοχή και τη διάρκεια ζωής των γόνων μας. Τα παιδιά και τα εγγόνια μας πρέπει να ζουν όλο και περισσότερα χρόνια γιατί πρέπει να ξεπληρώσουν τα δάνεια και τα χρέη μας. Δημόσια και ιδιωτικά. 

Η βιωσιμότητα ή αειφορία προβάλλεται ως ο μόνος όρος παραγωγικής επιβίωσης του είδους μας στην ανθρωπόκαινο εποχή. Οι πάντες διεκδικούν πιστοποιητικά βιωσιμότητας. Από τις πολυεθνικές του πετρελαίου μέχρι τα εργοστάσια παραγωγής πυρηνικής ενέργειας. Και από τις εταιρείες παραγωγής όπλων μέχρι τις βιομηχανίες μεταλλαγμένων τροφίμων. Ακόμη κι ένα F-35 ή μια βόμβα διασποράς, προορισμένα να σκοτώσουν εκατοντάδες, έχουν δικαίωμα σε μια πιστοποίηση SDG (Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης). Κι αν η αειφορία φαίνεται μονόδρομος στη σχέση του παραγωγικού μοντέλου με το περιβάλλον, τους φυσικούς πόρους και το κλίμα, στην περίπτωση του χρήματος και του χρέους γίνεται ένα ανθρωποκτόνο οξύμωρο. 

Μέχρι πριν από μια δεκαετία, μονεταριστές και νεοφιλελεύθεροι αντιμετώπιζαν το χρέος ως έγκλημα καθοσιώσεως, που τα κράτη, οι κοινωνίες, τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις όφειλαν να μειώνουν. Οι κρατικές, εταιρικές και ατομικές χρεοκοπίες ήταν καταδίκη σε οικονομικό θάνατο ή σε πολύχρονη εξορία από τον θαυμαστό κόσμο των πιστωτών. Η νέα οικονομική συνθήκη του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού εγκαταλείπει την προτεσταντική εγκράτεια και υιοθετεί το λαϊκό «οι ωραίοι έχουν χρέη», ας είναι κι άσχημοι. Ωραίοι και άσχημοι, πλούσια και φτωχά έθνη μπορούν να μπαζώνουν όσο χρέος θέλουν, που έτσι κι αλλιώς δεν πρόκειται να εξοφληθεί ποτέ, αρκεί να εξασφαλίζουν τη βιωσιμότητά του. Για την ακρίβεια, αρκεί να υπάρχουν αρκετοί «ανθρώπινοι πόροι» που υπηρετούν αγόγγυστα και αενάως τη βιωσιμότητά του. Δηλαδή, παιδιά και εγγόνια με προσδόκιμο ζωής 90 και 100 ετών που θα εξοφλούν δόσεις δανεισμού μέχρι το 2070, αν μιλήσουμε για το ελληνικό χρέος των 357 δισ. ευρώ, για το ιταλικό χρέος των 2,7 τρισ. ευρώ ή για τα 12 τρισ. ευρώ χρέους της ευρωζώνης. 

Η Ελλάδα χρεοκόπησε ουσιαστικά το 2010 με 300 δισ. ευρώ αβίωτο χρέος, αλλά 12 χρόνια μετά, το πολύ υψηλότερο χρέος της βαφτίζεται μια χαρά βιώσιμο. Γιατί; Γιατί όλες οι χώρες, και οι καθαροί πιστωτές σαν την καθωσπρέπει Γερμανία, και οι καθαροί οφειλέτες σαν την κακόφημη Ελλάδα, από τη μια κρίση στην άλλη συσσώρευσαν νέους όγκους χρέους από το λεφτόδεντρο του μέλλοντος. Χρέους που κανείς δεν πιστεύει -ούτε αυτοί που το δανείζουν- πως θα εξοφληθεί ποτέ. Τα παλιά προσχήματα των καλών λογαριασμών έδωσαν τη θέση τους στην επινόηση της βιωσιμότητας. Η αειφορία του χρέους βασίζεται στη βεβαιότητα ότι τουλάχιστον δύο γενιές υγιών, ανθεκτικών και ευέλικτων ανθρώπων με υψηλά προσδόκιμα ζωής είναι στα σκαριά ή ήδη μοχθούν για να το τρέφουν. Από μια άποψη το δόγμα της βιωσιμότητας είναι μια καθαρή γεν(ε)οκτονία. Δυστυχώς, με τη δική μας συνενοχή ως γενιάς υπό απόσυρση, μπορεί να θεωρηθεί και παιδοκτονία. 

Καθώς γράφω αυτό το κείμενο είμαι στο σπίτι μου. Παράθυρα και μπαλκόνια ανοιχτά. Από τον πάνω όροφο ακούω τα μικρά παράφωνα ή μουσικά επιφωνήματα ενός μωρού που δεν έχει ακόμη χρονίσει και τελεί υπό τη φροντίδα του συνταξιούχου παππού του. Δεν το βλέπω, αλλά η εικόνα του μου είναι καθαρή. Το μωρό γαρδελίζει που λέμε - με χαρά, θυμό, θαυμασμό ή απορία. Και η ακατάληπτη λαλιά του μοιάζει να συνομιλεί με τα τζιτζίκια που απ’ τα απέναντι πεύκα τερετίζουν ακατάπαυστα, υμνώντας την λίγων εβδομάδων ζωή τους στο φως του καλοκαιριού, έπειτα από πολύχρονη αναμονή στο σκοτάδι της γης. Το προσδόκιμο του μωρού είναι 100 χρόνια, του τζίτζικα μόλις 2-3 μήνες. Αναρωτιέται κανείς αν από την καθημερινή συνομιλία τους μεταξύ μπαλκονιού και πεύκου θα προλάβει να μάθει κάτι το μωρό για το δικαίωμα στην τεμπελιά, πριν μπει στα υπερεντατικά μαθήματα παραγωγικότητας για την εξασφάλιση της βιωσιμότητας του χρέους για το οποίο δεν φέρει την παραμικρή ευθύνη. 


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ 

Γεννήθηκα στην Κιβωτό

μαζί με τ’ άλλα ζώα

και τώρα εδώ σας τραγουδώ

δαιμόνια κι αθώα.


Γεννήθηκα και μου 'δωσαν

για προίκα μια μαγκούρα

να τη βαράω με δύναμη

στου νου μου την καμπούρα.


Είμαι εξάρτημα εγώ της μηχανής σας

κι ο γιος μου τ’ ανταλλακτικό

θα 'ναι εντάξει μια ζωή στη δούλεψή σας

είναι από άριστο υλικό.


Γεννήθηκα με ένα γιατί

μες στην καρδιά κρυμμένο

ποιους μάγκες εξυπηρετώ

ποιοι μ’ έχουν κουρδισμένο.


Με φέρανε και μου 'πανε

ποτέ μιλιά μη βγάλω

πως είναι που γεννήθηκα

προνόμιο μεγάλο.


Γεννήθηκα στην Κιβωτό

εννιά και δεκατρία

την ώρα που οι πλανήτες μου

βαράγαν μα…


Μαρία με τα κίτρινα

με βάση τα δεδόμενα

εδώ ο πλανήτης χάνεται

κι εσύ το παίζεις γκόμενα

Ελένης Βιτάλη, «Κιβωτός» (άλμπουμ «Το απέναντι μπαλκόνι», 1989)


Saturday, July 9, 2022

Χάος. Και δεν φταίει καμιά πεταλούδα γι’ αυτό

Η Εφημερίδα των Συντακτών 9-10/7/2022


Κάθεται αποκαμωμένη πάνω στη βαλίτσα της, ρίχνοντας συχνά το βλέμμα στα παιδιά που κάθε τόσο απομακρύνονται από την ουρά της αναμονής. Το μόνιτορ δείχνει προς το παρόν καθυστέρηση μιας ώρας. Δεν είναι και προς θάνατο για ένα ταξίδι στην Κρήτη, σχεδιασμένο με τόση προσμονή και γενναιόδωρα χρηματοδοτημένο από την οικογενειακή αποταμίευση, έπειτα από δύο χρόνια χωρίς διακοπές, λόγω πανδημίας και λοκντάουν. «Πρόσεχε τη μικρή, κράτα τη από το χέρι», λέει η Ούρσουλα στον 11χρονο γιο της Πέτερ, καθώς για πολλοστή φορά φεύγει από την ουρά με την 8χρονη Σόφι προς τα καταστήματα του αεροδρομίου. Στο μόνιτορ, εν τω μεταξύ, το κοντέρ της καθυστέρησης ανεβαίνει στη 1.30 ώρα, ακόμη και η γερμανική υπομονή της Ούρσουλα θεωρεί απαράδεκτη συνολική αναμονή 5 ωρών για μια πτήση Μόναχο-Ηράκλειο το πολύ τριών ωρών. 

Ισως τελικά δεν ήταν κακή η ιδέα της αδελφής της για ένα πιο χαλαρό οδικό ταξίδι με αυτοκίνητο στη δυτική Ελλάδα, «έχει καταπληκτικές θάλασσες κι εκεί, κι αν θέλουμε περνάμε Κέρκυρα ή Ζάκυνθο», της είχε προτείνει η Μάγκντα, που κι αυτή είναι κολλημένη με το παιδί έξω από το Αμστερνταμ, «υπάρχει αγροτικό μπλόκο πάλι, πάμε σημειωτόν, δεν ξέρω καν αν θα προλάβουμε την πτήση», της είπε πριν από μισή ώρα στο τηλέφωνο. Ναι, δεν ήταν κακή ιδέα το ταξίδι με το αυτοκίνητο, αλλά μιλάμε για 2.500 χιλιόμετρα, σκέφτεται η Ούρσουλα, κι αν στα νιάτα τους το κάνανε για πλάκα, τώρα με τρία ανήλικα στο αυτοκίνητο δύο μέρες μάλλον δεν θα την παλεύανε. Κι έπειτα, με τη βενζίνη στα ύψη και τουλάχιστον μία διανυκτέρευση ενδιάμεσα, το κόστος μπορεί να έβγαινε παραπάνω. Στο τέλος, για δύο βδομάδες διακοπές θα τρώγανε τις πέντε μέρες στον δρόμο… Οχι, καλύτερα λίγες ώρες αναμονή. 

Οταν φτάνει η ώρα του τσεκ ιν, με τα νεύρα της τεντωμένα ύστερα από τρεις ώρες αναμονής, η Ούρσουλα θα ήθελε πολύ να ξεσπάσει στην υπάλληλο. Αλλά η έντασή της εξαφανίζεται στη θέα ενός προσώπου ταλαιπωρημένου από τη δουλειά, με το κάποια στιγμή επιμελημένο μακιγιάζ χαραγμένο από γραμμές ιδρώτα και συσπάσεις κόπωσης. Ενα κύμα αμοιβαίας κατανόησης γεννιέται στα λίγα δευτερόλεπτα που διασταυρώνονται τα βλέμματα ταξιδιώτη και υπαλλήλου, αλλά τα υπερκινητικά παιδιά και η νεύρωση του ταξιδιού δεν επιτρέπουν στην Ούρσουλα να το επεξεργαστεί περισσότερο. 

Ούτε σ’ αυτήν, ούτε στα εκατομμύρια Ευρωπαίους που ταλαιπωρούνται στα αεροδρόμια μένουν χρόνος και χώρος να βάλουν σε μια τάξη την ακολουθία γεγονότων, πράξεων και αποφάσεων που καταλήγουν στο ευρωπαϊκό και παγκόσμιο χάος: Γιατί οι αεροπορικές εταιρείες που διασώθηκαν με χρήματα των φορολογουμένων απέλυσαν προσωπικό; Γιατί οι πιλότοι, οι αεροσυνοδοί, οι υπάλληλοι επίγειας εξυπηρέτησης έχουν φτάσει σε όρια εξάντλησης; Γιατί μένουν τόσες χιλιάδες θέσεις εργασίας κενές; Γιατί οι εργαζόμενοι απεργούν; Γιατί τα τέλεια αυτοματοποιημένα και ψηφιακά προγραμματισμένα συστήματα εναέριας κυκλοφορίας καταρρέουν; Γιατί μια βαλίτσα με προορισμό τη Ρόδο βρίσκεται στο Λονδίνο κι ένας ταξιδιώτης από Βρυξέλλες για Κύπρο περνάει 10 ώρες τράνζιτ στη Βαρσοβία; Γιατί μια τεράστια τρύπα στον εναέριο χώρο στην καρδιά της Ευρώπης, στην Ουκρανία, έχει μετατρέψει τους αεροδιαδρόμους σε τρενάκια του τρόμου; Ποια μύγα τσίμπησε τους Ολλανδούς αγρότες και κτηνοτρόφους, με τις εξαγωγές αγροτικών προϊόντων 100 δισ. ευρώ τον χρόνο, και φράζουν τα σύνορα με λόφους από σκατά αγελάδων; Γιατί οι Ιταλοί ταξιτζήδες τα πήραν στο κρανίο με την απελευθέρωση των αδειών που επέβαλε η Ε.Ε.; Γιατί οι κυβερνήσεις αφήνουν ανεξέλεγκτα τα χρηματιστήρια εμπορευμάτων να ανεβάζουν στη στρατόσφαιρα τις τιμές του αερίου, του πετρελαίου, του σταριού, του καφέ; Γιατί η Ε.Ε. παρακολουθεί σαν χάνος την κερδοσκοπία στο φυσικό αέριο; Γιατί οι καταναλωτές πρέπει να πληρώσουν με ακριβότερο ρεύμα και με δελτίο στην κατανάλωση τις κυρώσεις στη Ρωσία και τις προμήθειες αμερικανικού υγροποιημένου αερίου; Γιατί οι κεντρικές τράπεζες πρέπει να ακριβύνουν το χρήμα για να πέσει ο πληθωρισμός; Γιατί κάθε εβδομάδα τα πάντα είναι ακριβότερα στα σούπερ μάρκετ; Γιατί τα επιχειρηματικά κέρδη αυξάνονται, ενώ η παραγωγή φρακάρει από ελλείψεις και υψηλά κόστη πρώτων υλών και μεταφοράς; Γιατί ενώ οι εφοπλιστές παραγγέλνουν κατά εκατοντάδες νέα πλοία, τα φορτία από την Ασία όλο και ακριβαίνουν και όλο και περισσότερο καθυστερούν; Γιατί ενώ η παγκόσμια παραγωγή τροφίμων μένει ίδια, ολόκληρες περιοχές του πλανήτη απειλούνται με πείνα; Γιατί η μετάβασή μας στον πράσινο, καθαρό κόσμο του μέλλοντος περνάει μέσα από δισεκατομμύρια τόνους μαζούτ; Γιατί ενώ έρχονται τα καθαρά ηλεκτρικά αυτοκίνητα, η βενζίνη και το ντίζελ γίνονται πανάκριβα; Γιατί ο γενναίος, νέος ψηφιακός και άυλος κόσμος εξαρτάται τόσο πολύ από υλικά, ταπεινά και βρόμικα πράγματα όπως η κοπριά ή το μεθάνιο; 

Χάος. Αυτή είναι η μόνη περιεκτική λέξη που μπορεί να περιγράψει αυτό που συνδέει την ολιγόωρη ταλαιπωρία της Ούρσουλα πριν από την ανέμελη απόδρασή της στην Κρήτη με τη λιμοκτονία των παιδιών της Λάιλα, κάπου στην ανατολική ή στην υποσαχάρια Αφρική. 

Στον Ησίοδο το Χάος, μαζί με τη Γαία και τον Ερωτα, ήταν η πρωταρχική τριάδα της οντολογίας, πράγμα που υπονοεί ότι έχει και κάτι δημιουργικό. Το χάος, πάλι, στα μαθηματικά κι από εκεί στη φυσική ή στην οικονομία εξηγεί τις κρίσεις και τις διαταραχές κάθε συστήματος ως μια διαδοχή μη γραμμικών γεγονότων. Οπως, κατά το γνωστό ακαδημαϊκό κλισέ, το πέταγμα μιας πεταλούδας στον Αμαζόνιο που μπορεί να προκαλέσει έναν σεισμό στην Κίνα. Αλλά στην περίπτωσή μας το χάος είναι το ίδιο το σύστημα. Δεν υπάρχει ίχνος τυχαίου και σύμπτωσης στο γεγονός ότι μια δράκα ολιγοκρατών, που με τις άκρες των δακτύλων τους χαϊδεύουν κουμπιά εκτόξευσης πυρηνικών όπλων, αποφάσισαν να ξαναχτίσουν τείχη και σφαίρες επιρροής. Και κανένα πέταγμα πεταλούδας ή ιπτάμενου ελέφαντα δεν επηρεάζει την εξοπλιστική υστερία της ευρωπαϊκής ηγεσίας, που οι Αμερικανοί υποβολείς της την κρατούν μακριά από κάθε προσπάθεια διπλωματικής συνεννόησης με την απασφαλισμένη ρωσική ηγεσία. Το χάος είναι αποτέλεσμα πολιτικών αποφάσεων και επιλογών που παραδίδουν τις κοινωνίες και τις οικονομίες στην αδηφαγία των αγορών και των κερδοσκόπων. Για να παραφράσουμε τη Θάτσερ και το νεοφιλελεύθερο αξίωμά της («δεν υπάρχει κοινωνία, υπάρχουν μόνο άτομα»): δεν υπάρχει «σύστημα», υπάρχουν κυβερνήσεις, πολιτικές ηγεσίες, κεντρικές τράπεζες, επιχειρηματικά καρτέλ, κερδοσκοπικά κεφάλαια, πολυεθνικοί όμιλοι, ολιγαρχίες, ιθύνουσες τάξεις, δεξαμενές σκέψης και απερισκεψίας που με τις πράξεις, τις παραλείψεις και τις ολέθριες στρατηγικές τους μας ρίχνουν σε ακόμη μια χαοτική κρίση. Το χάος είναι αυτοί. 


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ 

Στ᾽ αλήθεια πρώτα‒πρώτα το Χάος έγινε. Κι ύστερα

η πλατύστερνη η Γη, η σταθερή πάντοτε έδρα όλων των αθανάτων

που την κορφή κατέχουνε του χιονισμένου Ολύμπου,

και τα ζοφώδη Τάρταρα στο μυχό της γης με τους πλατιούς τους δρόμους.

Αλλά κι ο Ερωτας που ο πιο ωραίος είναι ανάμεσα στους αθάνατους θεούς,

αυτός που παραλύει τα μέλη και όλων των θεών κι ανθρώπων την καρδιά

δαμάζει μες στα στήθη και τη συνετή τους θέληση.

Κι από το Χάος έγινε το Ερεβος κι η μαύρη Νύχτα.

Ησίοδου, «Θεογονία» (μετάφραση Σταύρου Γκιργκένη)


Saturday, July 2, 2022

Στη σωστή πλευρά του φράχτη

 Εφημερίδα των Συντακτών, 2-3/7/2022


Οσοι έχουμε παιδιά που κάποτε ήταν παιδιά, νήπια, βρέφη προφανώς και δεν αποφύγαμε να τα υποβάλουμε στην παιδαγωγική της αιχμαλωσίας, της φυλακής, της σκλαβιάς, με μια επίσκεψη στο Αττικό Πάρκο, τον μοναδικό μεγάλο ζωολογικό κήπο με άγρια ζώα που διαθέτουμε πλέον ως χώρα. Κάθε πολιτισμένη χώρα και μητρόπολη που σέβεται τον εαυτό της έχει μια τέτοια φυλακή πολυτελείας για τα άγρια ή ημιάγρια ζώα. Και όσο πιο βαρύ αποικιοκρατικό και ιμπεριαλιστικό παρελθόν έχει τόσο πιο μεγάλα ζωολογικά πάρκα διαθέτει. Και η πολυτέλεια των τεχνητών ενδιαιτημάτων που παρέχει κάθε πολιτισμένη χώρα στα ζώα είναι ευθέως ανάλογη της σκληρότητας και της βαρβαρότητας με την οποία έχει εκμεταλλευτεί ή εξοντώσει κοινωνίες στην Αφρική, την Ασία, την Αμερική ή την Ωκεανία, από τις οποίες έχουν αρπαγεί τα εξωτικά αντικείμενα της φυσιοδιφικής μας περιέργειας. 

Ο Μπαζού- αν πράγματι λεγόταν έτσι-, ο 27χρονος χιμπατζής του Αττικού Πάρκου που πυροβολήθηκε για λόγους ασφαλείας όταν πήδηξε το συρματόπλεγμα της πολυτελούς φυλακής του είναι μια συνεκδοχή της ληστρικής σχέσης που ανέπτυξε στο πέρασμα χιλιετιών το είδος μας με όλα τα υπόλοιπα. Το ότι ο γνωστός δικηγόρος, που πηδάει με ζωώδη ορμή τα κάγκελα των γηπέδων, του ανθρωπισμού και της νοημοσύνης μας, ανέλαβε αυτοβούλως την εκπροσώπηση της φιλοζωίας ή ζωοφιλίας μας και τη μετά θάνατον δικαίωση του χιμπατζή είναι μια αδιάφορη υποσημείωση για την κρούστα υποκρισίας που καλύπτει αυτή τη ληστρική σχέση μας με τη φύση, άγρια ή μη.

 Ποιο είναι άραγε το μεγαλύτερο έγκλημα; Το ότι ο Μπαζού πυροβολήθηκε για να αποτραπεί μια φυσιολογική επίθεσή του στον άνθρωπο- δεσμοφύλακά του; Ή το ότι βρέθηκε αιχμάλωτος πίσω από τον ηλεκτροφόρο φράχτη για να γίνει αντικείμενο ψυχαγωγίας μας (η ψυχαγωγία της φυλακής!); Αν το καλοσκεφτείτε, είναι ένα δίλημμα σε απόλυτη αναλογία με αυτό που βάζει ο Μπρεχτ στο στόμα του Μακίθ, στην «Οπερα της πεντάρας»: «Τι είναι η ληστεία μιας τράπεζας μπροστά στην ίδρυση μιας τράπεζας; Και τι είναι η δολοφονία ενός ανθρώπου μπροστά στην πρόσληψή του;». Κάντε τώρα τη διασκευή – αναγωγή: «Τι είναι το λαθρεμπόριο άγριων ζώων μπροστά στην ίδρυση ενός ζωολογικού πάρκου; Και τι είναι ο πυροβολισμός ενός χιμπατζή μπροστά στη μετατροπή του σε θέαμα έναντι εισιτηρίου;»

Το θέμα είναι, βεβαίως, να βρίσκεσαι πάντα στη σωστή πλευρά του φράχτη. Που κατά κάποιον τρόπο είναι και η σωστή πλευρά της ιστορίας. Και η σωστή πλευρά του φράχτη ή της ιστορίας -ας μην κοροϊδευόμαστε- είναι η πλευρά των νικητών. Ή των δεσμοφυλάκων, στην περίπτωση των ζωολογικών πάρκων. Οταν παίρνουμε από το χέρι το ανυποψίαστο παιδί μας για μια επίσκεψη στο πάρκο άγριων ζώων ή ακόμη κι όταν του δωρίζουμε ένα απόλυτα φιλικό κι ακίνδυνο κατοικίδιο πρόθυμο για χάδια, για μαλώματα αλλά και για απαγορεύσεις, ηθελημένα ή αθέλητα το μυούμε στην κουλτούρα της αιχμαλωσίας και της ανελευθερίας. Αυτή η αθώα ξενάγηση γνωριμίας με τη φύση είναι ταυτόχρονα μια εξοικείωση με το α-φύσικο. 

Οσοι δεν είναι αρκετά πλούσιοι να χρηματοδοτήσουν ένα τουριστικό σαφάρι ασφαλούς παρατήρησης λιονταριών στα καλά προστατευμένα, αχανή πάρκα άγριας φύσης στην αφρικανική σαβάνα έχουν αυτή μόνο την εναλλακτική: λιοντάρι στο κλουβί. Τα κάγκελα, τα συρματοπλέγματα, οι φράχτες και οι βαθιές τάφροι που μας χωρίζουν από τους αιχμαλώτους- κρατουμένους μας -λιοντάρια, γαζέλες, ελέφαντες, πύθωνες, χιμπατζήδες, γορίλες- είναι η πρωταρχική γνώση και αξία που ενσταλάζουμε στα παιδιά εξ απαλών ονύχων. Το υπόρρητο μήνυμα είναι ότι η δική τους ελευθερία και ασφάλεια προϋποθέτει την σκλαβιά και τα δεσμά κάποιων άλλων. Αρκεί να βρίσκονται στη σωστή πλευρά του φράχτη. 

Φυσικά και δεν μπορούσε να γίνει αλλιώς, δεν είμαι τόσο αφελής. Αν ως είδος και ως κοινωνικά συστήματα είχαμε επιλέξει τη συμφιλίωση με την άγρια φύση, με επίγνωση και σεβασμό των ορίων, των κινδύνων και των αποστάσεων -κατά το «μακριά κι αγαπημένοι»-, θα είχαμε μείνει στο επίπεδο των νεολιθικών κοινοτήτων του Αμαζονίου. Των λιγοστών πια που έχουν επιλέξει να μείνουν στη σωστή πλευρά της προϊστορίας και όχι της ιστορίας. Η οποία δεν έχει μεν φράχτες, σύνορα και φυλακές, έχει μόνο μιαν ελεύθερη αλλά και επικίνδυνη σχέση με τη φύση. Αλλά δεν έχει και Μουσείο Πράδο να εντυπωσιάζει ακόμη και έναν Κυριάκο, δεν έχει κινητά τηλέφωνα, ψηφιακές πλατφόρμες, πιστωτικό χρήμα, πλυντήρια πιάτων. Δεν έχει εμβόλια, εκπαιδευτικά συστήματα, οικονομικούς κύκλους και ενεργειακές κρίσεις. Δεν έχει κυβερνήσεις, διεθνείς οργανισμούς, ΟΗΕ, Ε.Ε., ΝΑΤΟ. Ενδεχομένως δεν έχει και πανδημίες-επιδημίες, τουλάχιστον όχι αυτές που προκαλούνται, όταν ο αδηφάγος ανθρώπινος πολιτισμός παραβιάζει και τους τελευταίους φράχτες που τον χωρίζουν από την άγρια φύση, αυτούς που ορθώνονται τις τελευταίες δεκαετίες από την καθυστερημένη ανακάλυψη της κλιματικής αλλαγής, της αειφορίας και της αυτό-καταστροφικής ανθρωποκαίνου εποχής. 

Στην ευφυή, αν και εγκεφαλική κινηματογραφική σάτιρα του Σουηδού Ρούμπεν Εστλουντ, «Το Τετράγωνο», ένα παιχνίδι για τα όρια ανάμεσα στην τέχνη και την πραγματικότητα, η φιλότεχνη, πολιτικά ορθή και ανθεκτική στις προκλητικές καινοτομίες των καλλιτεχνών αριστοκρατία, μεταξύ σαμπάνιας και αστακών, καλείται να παρακολουθήσει την περφόρμανς ενός καλλιτέχνη που μιμείται ένα χιμπατζή ή γορίλα. Ο ηθοποιός, με μια ημιόρθια στάση σώματος που θυμίζει την άγρια προϊστορία του είδους μας, τριγυρίζει ανάμεσα στα τραπέζια των φιλότεχνων συνδαιτυμόνων. Βγάζει άναρθρες κραυγές, πειράζει τα πιάτα, τα πιρούνια, το φαγητό τους, τα κεφάλια τους. Και όσο βλέπει τη δεκτικότητα των φιλότεχνων, γίνεται πιο τολμηρός, πιο επιθετικός. Μέχρι που στο τέλος σέρνει από τα μαλλιά και σχεδόν βιάζει μια έντρομη γυναίκα και τότε η κρούστα της φιλότεχνης υποκρισίας σπάει, «η περφόρμανς» ξεπέρασε τα όρια -αλλά ποιος ορίζει τα όρια;- και τη λύση τη δίνουν οι σεκιουριτάδες και η αστυνομία, που διακόπτουν βίαια τον τόσο μπασμένο στο πετσί του ρόλου του γορίλα ηθοποιό. Δεν το δείχνει η ταινία, αλλά υποθέτουμε ότι για τον υπερβάλλοντα ζήλο του στην απόδοση των ζωωδών ενστίκτων -δηλαδή της ίδιας της φύσης- του γορίλα, ο παθιασμένος περφόρμερ θα κατέληξε στη σωστή πλευρά του φράχτη. Στη φυλακή. 

Ετσι την πάτησε και ο Μπαζού. Αποσπασμένος βίαια από το φυσικό του ενδιαίτημα, όφειλε να υποδύεται τον ρόλο του χορτασμένου εγκλείστου, του αδιάφορου για τα ανθρώπινα βλέμματα περφόρμερ του ζωολογικού πάρκου. Επρεπε να συμβιβαστεί με την ιδέα ότι βρίσκεται στη σωστή πλευρά του φράχτη. Πώς να καταπνίξεις όμως την περιέργεια -κι ας σκοτώνει ενίοτε- για το τι βρίσκεται στην άλλη πλευρά του φράχτη; Η ίδια περιέργεια, άλλωστε, δεν ήταν που απέσπασε εμάς, το είδος μας, από την κατάσταση του μακρινού μας συγγενή; 


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ 

Αυτοί είναι πιο όμορφοι από μένα. Οι ρινόκεροι είναι πιο όμορφοι! Είχα άδικο λοιπόν! Ω, πόσο ήθελα να ήμουν σαν αυτούς! Κοίτα χάλια! Κέρατα, ούτε για δείγμα! Τι άσχημο που είναι ένα γυμνό αστόλιστο μέτωπο. Χωρίς κέρατα. Ενα-δυο κερατάκια θα μου πήγαιναν πάρα πολύ! Θα τόνιζαν τα χαρακτηριστικά μου που έχουν μια τάση να κρεμάνε προς τα κάτω. Αλλά ποιος ξέρει, δεν αποκλείεται μια μέρα να μου φυτρώσουνε κέρατα. Τότε θα σταματήσω να ντρέπομαι. Θα μπορούσα να πάω κοντά τους με στολισμένο μέτωπο. 

Ευγένιου Ιονέσκο, «Ο ρινόκερος» 


Saturday, June 25, 2022

Καταργήστε τους κεντρικούς τραπεζίτες!

Η Εφημερίδα των Συντακτών, 25-26/6/2022


 Με τον κίνδυνο να αποταχθώ από τις τάξεις των κατά τεκμήριο μαρξιστών, να προγραφώ από κεϊνσιανούς και νεοκεϊνσιανούς και να ταξινομηθώ στους μονεταριστές, μην πω και στους νεοφιλελεύθερους, προσφεύγω σε ένα σύνθημα που πρώτος εισηγητής του θεωρείται ο πατέρας του μονεταρισμού Μίλτον Φρίντμαν, αν και εγώ προτιμώ να θυμάμαι τον ευφυή τρόπο με τον οποίο το χρησιμοποιούσε η πρόσφατα και απρόσμενα αδικοχαμένη Ζέζα Ζήκου, στην επιφυλλίδα της στην «Καθημερινή», πριν από πολλά χρόνια. 

«End the Fed», έλεγε το 1994 ο Φρίντμαν -έχοντας ολοκληρώσει την αξιομίσητη και ολέθρια για τον κόσμο της εργασίας και τα φτωχά στρώματα συμβουλευτική του στους Ρίγκαν και Θάτσερ- και κανείς δεν ξέρει αν αυτός ο αφορισμός είχε κάποιο ψήγμα τύψεων για τον πόνο που είχαν προκαλέσει σχεδόν στον μισό πλανήτη οι πολιτικές που εισηγήθηκε ή ήταν κάποιου είδους τσαντίλα γιατί στράβωσε το θεωρητικό οικοδόμημα πολλών δεκαετιών. Τα στερνά τιμούν τα πρώτα, λέει η παροιμία, αν και στην περίπτωση του Φρίντμαν ουδόλως επιβεβαιώθηκε. 

Από την οπτική του είχε δίκιο ο Φρίντμαν, που καταλόγιζε στις κεντρικές τράπεζες την αποτυχία τους στον βασικό προορισμό που ο ίδιος και οι συνοδοιπόροι του επέβαλαν: τον έλεγχο του πληθωρισμού. Κι αν είχε δίκιο ο Φρίντμαν το 1994, με έναν πληθωρισμό που μετά βίας και βαριά ξεπερνούσε το 3%-4% τη δεκαετία του ’90 στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη, τι να πούμε εμείς που πρέπει να ανεχτούμε έναν πληθωρισμό τριπλάσιο και άγνωστης διάρκειας και αντοχής στα νομισματικά τρικ των ανεξάρτητων και πολιτικά ανεξέλεγκτων κεντρικών τραπεζών που αντιδρούν με τον μόνο τρόπο που ξέρουν (και ο ίδιος ο Φρίντμαν τούς έμαθε): ανεβοκατεβάζουν το κόστος του χρήματος, δηλαδή τα επιτόκια, μετακυλίοντας όλη την ευθύνη και το ρίσκο των τιμών στους ανυποψίαστους καταναλωτές. 

Ανεξαρτήτως του τι έλεγε ο μακαρίτης Φρίντμαν πριν από τρεις δεκαετίες, εμείς, της χρηματοπιστωτικής κρίσης οι εκδρομείς, έχουμε πλέον επαρκή δεδομένα για να αντιληφθούμε την τεράστια απάτη -άμα τε και αποτυχία- των κεντρικών τραπεζιτών και των πολιτικών χορηγών που τους εμπιστεύτηκαν τις τύχες της παγκόσμιας οικονομίας την τελευταία δεκαετία. Ας κάνουμε μια μικρή ανακεφαλαίωση. 

Με το ξέσπασμα της χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2007-2008 στις ΗΠΑ και την ταχύτατη μετάδοσή της στην Ευρώπη, όπου εξελίχθηκε σε κρίση χρέους, οι κεντρικοί τραπεζίτες ξεβολεύτηκαν από τη ρουτίνα της νομισματικής ορθοδοξίας τους και από τη δογματική προσήλωση στο απαράβατο όριο πληθωρισμού 2%, που άγνωστο παραμένει ποια μεταφυσική επιφοίτηση το όρισε ως παγκόσμια φυσική σταθερά και ιδεατό μέγεθος εδώ και τέσσερις δεκαετίες. 

Οι σοφοί κεντρικοί τραπεζίτες, που αμήχανοι παρακολουθούσαν τη βουτιά των οικονομιών στην ύφεση -τόσο με τον πληθωρισμό να ξεφεύγει από το ιερό όριο όσο και με την πλήρη αντιστροφή του σε αποπληθωρισμό- είπαν το περίφημο «what ever it takes» (ο Ντράγκι το είπε, αλλά όλοι τους το ίδιο εννοούσαν και έκαναν) και αποφάσισαν να πνίξουν όλο τον κόσμο σε άφθονο, φθηνό χρήμα, αγοράζοντας τα σαπάκια του χρηματοπιστωτικού συστήματος και μηδενίζοντας ή κάνοντας και αρνητικά τα βασικά επιτόκια. 

Είπα «να πνίξουν όλο τον κόσμο»; Γράψτε λάθος. Απ’ αυτόν τον κόσμο εξαιρέστε τους εργαζόμενους. Η μισθωτή εργασία έμεινε, με ελάχιστες αποκλίσεις, στη διατίμηση σχεδόν όλη τη δεκαπενταετία της κρίσης, διότι οι πάνσοφοι ανεξάρτητοι κεντρικοί τραπεζίτες δεν ξέφυγαν ούτε λεπτό από την πεποίθησή τους ότι οι μισθοί φέρνουν πληθωρισμό και μια «αλόγιστη» αύξησή τους μπορεί να τον παραφούσκωνε. 

Τις ίδιες ανοησίες άλλωστε για τον κίνδυνο ενός «πληθωρισμού μισθών» έλεγαν και πριν από λίγους μήνες, μόλις το περασμένο φθινόπωρο, όταν οι τιμές άρχισαν να ξεφεύγουν, αλλά οι ίδιοι διαβεβαίωναν ότι το φαινόμενο είναι παροδικό και μέχρι τα Χριστούγεννα θα έχει τελειώσει. (Το έλεγε κι ο Αδωνις, αλλά η δική του πεποίθηση είναι άλλης επιστήμης υπόθεση, όχι της οικονομικής). 

Οι κεντρικοί τραπεζίτες, λοιπόν, επί μια δωδεκαετία, με τις ποσοτικές χαλαρώσεις και τα μηδενικά επιτόκια, έπνιγαν στο φθηνό χρήμα όχι τον κόσμο, αλλά τις μεγάλες επιχειρήσεις και τις τράπεζες. Η γενναιόδωρη ρευστότητα που παρείχαν στις επιχειρήσεις είχε ένα καταλυτικό αποτέλεσμα. Να μειώσει δραστικά το κόστος του κεφαλαίου και να αυξήσει θεαματικά τα περιθώρια κέρδους των επιχειρήσεων. 

Αντίθετα απ’ ό,τι θα περίμενε κανείς, η πανδημία και ο τεράστιος κλονισμός στην παγκόσμια αλυσίδα παραγωγής και εφοδιασμού δεν ανέκοψαν την τάση μείωσης του κόστους κεφαλαίου και αύξησης των περιθωρίων κέρδους, αλλά την απογείωσαν. Οχι για όλους. Κυρίως για τις μεγάλες πολυεθνικές της ψηφιακής οικονομίας, του εμπορίου, των μεταφορών, της εκμετάλλευσης πρώτων υλών, της ενέργειας. 

Η γενναιοδωρία των κεντρικών τραπεζιτών έκανε ακόμη φθηνότερες τις επενδύσεις σε κερδοφόρες δραστηριότητες, την αναδιάταξη δυνάμεων και την υπερσυγκέντρωση των κεφαλαίων, μέσα από έναν πυρετό εξαγορών και συγχωνεύσεων. Αυτή η διαδικασία θα έχει, φυσικά, και αρκετά θύματα (χρεοκοπίες, λουκέτα, θανάτους εμποράκων), αλλά η δημιουργική καταστροφή ήταν ανέκαθεν ο τρόπος που αναπαράγεται το οικονομικό μας σύστημα.

Φθηνό χρήμα, άφθονη ρευστότητα, χαμηλό κόστος κεφαλαίου, τεράστια αύξηση των περιθωρίων κέρδους. Αυτή είναι η προσφορά των κεντρικών τραπεζιτών στον επιχειρηματικό τομέα. Και ποιο είναι το αποτέλεσμά της; Η εκτόξευση της κερδοφορίας των επιχειρηματικών ομίλων στα ουράνια. Δείτε τα αποτελέσματα που ανακοινώνουν με περηφάνια και θράσος, τα ετήσια, τα τρίμηνα, τα εξάμηνα. 50%, 100%, 200%, 1.000% αύξηση κερδών, χορός δισεκατομμυρίων, οργασμός μερισμάτων. 

Και από πού έρχονται αυτά τα κέρδη, έπειτα από δύο χρόνια πανδημίας; Από τις τρελές ανατιμήσεις που έφερε σε πρώτες ύλες, υπηρεσίες και τελικά αγαθά η κερδοσκοπική επένδυση του τζάμπα χρήματος που πρόσφεραν οι κεντρικοί τραπεζίτες στους μεγάλους ομίλους και στις τράπεζες. Από την εξοργιστική και ανεμπόδιστη κερδοσκοπία στα χρηματιστήρια εμπορευμάτων και αξιών. 

Διαβάστε στο ίδιο φύλλο της εφημερίδας το κείμενο του Μπάμπη Μιχάλη για τους «Μαυραγορίτες του 21ου αιώνα» για το αποκαλυπτικό εύρημα του αμερικανικού Economic Policy Institute: το 53,9% της ανόδου των τιμών την τελευταία διετία ήταν αποτέλεσμα της μεγάλης ανόδου των κερδών, έναντι μόλις 7,9% που συνέβαλαν οι αυξήσεις των μισθών. Είναι το αντίθετο από αυτό που υποτίθεται πως συνέβαινε τα προηγούμενα 40 χρόνια, μόνο που αυτές τις δεκαετίες δεν είχαμε πληθωρισμό 10%, σωστά; 

Αυτό ακριβώς είναι το αποτέλεσμα της πολιτικής των κεντρικών τραπεζιτών. Προκάλεσαν έναν θηριώδη πληθωρισμό κερδών που αδυνατούν να ελέγξουν. Κι αυτό αποτελεί ξεγύμνωμα της μακρόχρονης πολιτικής και θεωρητικής απάτης τους και απόλυτο φιάσκο τους. Εχουν γίνει ο σκληρός πυρήνας του προβλήματος, κι όχι η λύση του. Επομένως: Καταργήστε τους κεντρικούς τραπεζίτες, πριν μας καταργήσουν αυτοί. 


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ 

Κάθε σύστημα που δίνει τόση δύναμη και τόση διακριτική ευχέρεια σε ελάχιστους ανθρώπους, έτσι ώστε λάθη ηθελημένα ή αθέλητα να μπορούν να έχουν τόσο μεγάλες επιπτώσεις, είναι ένα κακό σύστημα. Είναι ένα κακό σύστημα για ανθρώπους που πιστεύουν στην ελευθερία, ακριβώς επειδή δίνει σε ελάχιστους ανθρώπους τέτοια δύναμη χωρίς κανέναν αποτελεσματικό έλεγχο από την πολιτεία - αυτό είναι το κύριο επιχείρημα απέναντι στην ανεξάρτητη Κεντρική Τράπεζα... Για να παραφράσουμε τον Κλεμανσό, το χρήμα είναι πάρα πολύ σοβαρό θέμα για να το αφήσουμε στους κεντρικούς τραπεζίτες. 

Μilton Friedman, «Πρέπει να υπάρχει μια ανεξάρτητη νομισματική αρχή;» (1962, από τη συλλογική έκδοση «Αναζητώντας ένα νομισματικό Σύνταγμα») 


Saturday, June 18, 2022

Η ευφυΐα είναι υπερεκτιμημένη και βρώσιμη

Η Εφημερίδα των Συντακτών 18-19/6/2022

 Ενώ τους περισσότερους εξ ημών η ακρίβεια μάς χτυπάει κάτω σαν χταπόδι, οι απλήρωτοι λογαριασμοί μάς έχουν τυλίξει σαν χταπόδι και οι τιμές των καυσίμων μάς ρουφάνε σαν χταπόδι, άνοιξε η γνωστή συζήτηση για το αν πρέπει ή όχι να τρώμε χταπόδια. Εντάξει, οι άνθρωποι πρέπει να έχουν πολύ ελεύθερο χρόνο στη ζωή τους και να έχουν λύσει τα περισσότερα βιοτικά και υπαρξιακά προβλήματά τους, δεν εξηγείται τόσο πολλή και τόσο παθιασμένη ενασχόληση στο Διαδίκτυο, στα σόσιαλ, στα μέσα, αλλά δεν θα γίνω εγώ λογοκριτής σκέψης και ηθικών διλημμάτων. Μπορεί κανείς λοιπόν να επιλέξει να μην τρώει χταπόδι, ένα από τα τουλάχιστον 1,5 εκατομμύρια είδη ζώων του πλανήτη που έχουν καταγράψει οι βιολόγοι, με ισχυρότατη την πιθανότητα να μας διαφεύγουν άλλα τόσα, χωρίς να υπολογίζουμε τα αρκετά εκατομμύρια που έχουν εξαφανιστεί προ και ερήμην ανθρωπότητας, όχι απαραίτητα επειδή τα έτρωγε κάποιο άλλο είδος υποτιμώντας την ευφυΐα τους. 

Από το 1,5 εκατομμύριο καταγεγραμμένα είδη είναι ζήτημα αν οι άνθρωποι, ακόμα και στις πιο εξωφρενικές και ακραίες γαστρονομικές κουλτούρες, τρώνε περισσότερα από μία με δύο χιλιάδες. Κι αν περιοριστούμε στα μάκρο της γαστρονομίας και της επιβίωσης του 99% των 7,5 δισ. ανθρώπων, θα διαπιστώσουμε ότι αυτή βασίζεται σε περίπου 350 εκατ. τόνους κρέατος τον χρόνο (93% χοιρινό, πουλερικά, μοσχάρι, 5% αρνοκάτσικα, 2% όλα τα υπόλοιπα) και 23 εκατ. τόνους θαλασσινών, από τους οποίους μόλις 370.000 τόνοι είναι χταπόδια, στην πλειονότητά τους καταναλωμένα στην Κίνα και στη λοιπή Ασία. 

Κινδυνεύουν τα χταπόδια να εξαφανιστούν από την υπεραλίευση; Το αγνοώ, αλλά αν υπάρχει τέτοιο θέμα ας πούμε ότι κοντρολάρεται με μερικές απαγορεύσεις, όπως υποτίθεται ότι συμβαίνει με όλο το αλιευτικό απόθεμα των ωκεανών. Αν και προβλέπω ότι λίαν προσεχώς τα περισσότερα βρώσιμα είδη στεριάς και θάλασσας θα γίνουν απολύτως προστατευόμενα από την ανθρώπινη υπερκατανάλωση. Οχι λόγω οικολογικής ευαισθησίας και φιλοσοφικού αναστοχασμού. Αλλά λόγω ακρίβειας και φτώχειας. Για δισεκατομμύρια αδηφάγους του είδους μας η επιβίωση συμπυκνώνεται στα στοιχειώδη: στο στάρι, στο ψωμί, στο ρύζι, στο λάδι. Μετά βίας θα περισσεύει χρήμα για ένα πιτόγυρο. Πόσο μάλλον για ένα πλοκάμι χταπόδι στα κάρβουνα, 13 ευρώ η μερίς, τουλάχιστον. 

Αλλά το θέμα μου είναι άλλο. Σεβαστές οι επιλογές των βίγκαν, άλλο τόσο σεβαστές των βετζετέριαν, σεβαστές ακόμα και των ασκητών που αρνούνται να τραφούν με οτιδήποτε έμβιο και περιορίζονται σε ό,τι βρώσιμο πέφτει νεκρό στη γη. Από πότε, όμως, η ευφυΐα έγινε κριτήριο διαχωρισμού των ειδών σε βρώσιμα και μη; Οκέι, το χταπόδι είναι ένα αξιοθαύμαστο ασπόνδυλο, έχει τρεις καρδιές, έναν ή δυο ή εννιά εγκεφάλους, οι γνώμες διίστανται για το περίπλοκο αυτόνομο νευρικό σύστημά του, κι έχει αξιοθαύμαστες δεξιότητες μέσα στο νερό, αλλάζει χρώμα, μέγεθος, σχήμα, κρύβεται, καμουφλάρεται, μπορεί να έχει μήκος ένα μέτρο και βάρος δύο κιλά, αλλά να περάσει από μια σχισμή πλάτους μόλις δύο εκατοστών. Ωραία όλα αυτά, αλλά γιατί αυτές οι εξαιρετικές ενδείξεις ευφυΐας των χταποδιών, αποκτημένες στο πέρασμα εκατομμυρίων ετών, τους δίνουν περισσότερα δικαιώματα από τις κατσαρίδες, που δεν τις τρώμε, ή από τα κοτόπουλα που τα τρώμε αφειδώς, προφανώς θεωρώντας ότι η α-νοησία τους (εξ ου και κουτορνίθια) τα καθιστά άξια της τύχης τους; Τι είδους ηθικό σύστημα είναι αυτό που κατατάσσει τα είδη στην ταξική πυραμίδα της (ανθρώπινης) βρώσης με βάση την τεκμαιρόμενη (σχεδόν ανθρώπινη) ευφυΐα τους, βάζοντας στην κορυφή τον σκύλο ή το χταπόδι και στον πάτο τις αναλώσιμες γαρίδες και μαρίδες; Γιατί να στήσουμε ένα κίνημα διάσωσης του ευφυούς χταποδιού κι όχι ένα για την επιβίωση της ανοϊκής αμοιβάδας ή του συστηματικά κυνηγημένου για δεκαετίες με εκατομμύρια τόνους DTT κώνωπος του ανωφελούς; 

Στην επιλεκτική ευαισθησία για το ευφυές χταπόδι αντανακλάται ο βαθύτατος ναρκισσισμός του είδους μας. Εχοντας προ πολλού περάσει το όριο της λεηλασίας της φύσης, που για χιλιάδες χρόνια ήταν ο μόνος όρος ύπαρξής μας, αρχίσαμε να επαναξιολογούμε μεν τη φύση, αλλά με υπερβολικό ανθρωπομορφισμό, με αποκλειστικά ανθρώπινο μέτρο. Ακόμη και ως άθεοι ή θρησκευτικά αδιάφοροι, έχουμε ενστερνιστεί τόσο βαθιά το θεολογικό αρχέτυπο της ανωτερότητας του είδους ως κατασκευασμένου «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν» κάποιου θεού, ώστε αξιολογούμε κι όλα τα υπόλοιπα είδη με βάση τον βαθμό ομοίωσής τους προς εμάς και τη θεόπνευστη ευφυΐα μας. 

Αλλά η ευφυΐα είναι υπερεκτιμημένη. Τη μετράμε με δείκτες IQ, την ταξινομούμε σε είδη, την καθιστούμε απόλυτο μέτρο του κόσμου, της κοινωνίας, της ιεράρχησής της σε «αρίστους», «μετρίους», «στάσιμους», «ανεξεταστέους», σε ηγέτες και ηγούμενους, επιτελείς και υποτελείς, επιτυχημένους και αποτυχημένους, την επιβραβεύουμε με θαυμασμό, επιφυλάσσοντας μόνο συμπάθεια, συγκατάβαση και φιλανθρωπία σε όσους δεν τη διαθέτουν σε επαρκή επίπεδα. Ωστόσο η ανθρώπινη ευφυΐα -γιατί γι’ αυτήν μόνο μιλάμε, στα υπόλοιπα έμβια όντα η μόνη ευφυΐα είναι ένα περίπλοκο σύστημα διαρκώς εξελισσόμενων ενστίκτων- είναι πηγή δημιουργίας, αλλά και καταστροφής, ευτυχίας, αλλά και δυστυχίας. 

Για να μην πάμε πολύ μακριά από το εδώ και τώρα, ας δούμε τη συγκυρία. Μας κυβερνούν οι κατά τεκμήριο ευφυέστεροι άνθρωποι. Οι ευφυέστεροι του είδους βρίσκονται επικεφαλής κυβερνήσεων, κεντρικών τραπεζών, οικονομικών οργανισμών, δεξαμενών σκέψης, τεράστιων στρατών, πολυεθνικών επιχειρήσεων. Οι ευφυέστεροι του κόσμου διαχειρίζονται πόρους τρισεκατομμυρίων, διαθέτουν περιουσίες δεκάδων δισεκατομμυρίων, ελέγχουν τους βασικούς πόρους παραγωγής, τις ροές του χρήματος, των εμπορευμάτων, των υπηρεσιών. Ρυθμίζουν τις ισορροπίες ισχύος, τις διεθνείς σχέσεις, από τις αποφάσεις τους εξαρτώνται η ειρήνη και οι πόλεμοι, οι συγκρούσεις και οι ανακωχές, η ζωή και ο θάνατος χιλιάδων ανυποψίαστων ή παραπλανημένων ανθρώπων. Στα χέρια των κατά τεκμήριο ευφυέστερων και επιτυχέστερων ανθρώπων βρίσκονται οι κωδικοί της εκκίνησης μιας πυρηνικής σύγκρουσης που, ακόμη κι αν δεν εξαλείψει το ανθρώπινο είδος, θα το γυρίσει αρκετούς αιώνες πίσω. 

Η εύθραυστη ισορροπία του κόσμου μας, το γεγονός ότι η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται ξανά στη δίνη μιας νέας κρίσης, της τρίτης μόνο στην τελευταία δεκαπενταετία, το ενδεχόμενο η καπιταλιστική ευφορία ανάκαμψης και πράσινης μετάβασης να πνιγεί σε ένα ολέθριο μείγμα πληθωρισμού, λιμών, κοινωνικών κρίσεων και πολεμικών συγκρούσεων άγνωστης διάρκειας, είναι ατόφια προϊόντα της ευφυΐας των ευφυέστερων ανθρώπων που μας κυβερνούν. 

Μπορούμε να είμαστε περήφανοι ως είδος για τις αιγυπτιακές πυραμίδες, τις βραχογραφίες του Λασκό ή τη Sagrada Familia της Βαρκελώνης και την ευφυΐα που απαίτησε η κατασκευή τους. Αλλά το στοιχειώδες ένστικτο της συλλογικής επιβίωσής μας κανονικά δεν επιτρέπει ανοχή στην καταστροφική ευφυΐα π.χ. των κεντροτραπεζιτών που προσπαθούν να ρίξουν τον πληθωρισμό με ακριβότερο χρήμα. Σαν εμπρηστές που σπεύδουν να σβήσουν με ντεπόζιτα βενζίνης την πυρκαγιά που οι ίδιοι έβαλαν. 

Η ευφυΐα είναι υπερεκτιμημένη. Οι ευφυείς που μας καταστρέφουν, ωστόσο, είναι βρώσιμοι. Αν πρόκειται να σωθούμε από την ευφυΐα τους, ευχαρίστως να αντικαταστήσω με μερικούς από δαύτους την απόλαυση ενός ευφυούς χταποδιού στα κάρβουνα. 


ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ  

Το έξυπνο πουλί από τη μύτη πιάνεται. 

Παροιμία