ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΣΚΟΠΕΥΤΗΣ, 4-5/4/2026
 |
| Το καλύτερο GPS για τη Ρώμη είναι ο Τίβερης με τις γέφυρές του, όπως όλα τα ποτάμια που διασχίζουν ανοιχτά κι ελεύθερα τις περισσότερες ευρωπαϊκές μητροπόλεις. Στην Αθήνα τα τσιμέντωσαν προ πολλού, μαζί με τους λόφους της. Στην Αθήνα δεν σε σώζει ούτε το GPS. |
Γαμάτη η Ρώμη! Λίγες μέρες υπόλοιπα αδείας, φτηνά εισιτήρια αεροπορικά, σε άβολες είναι αλήθεια ώρες, μια χειραποσκευή που επιβάλλει αυτάρκεια, ένα διαμέρισμα airbnb και μερικά κατοστάρικα για σκότωμα. Να η ευκαιρία να πάρεις μια γεύση ρωμαϊκού μεγαλείου, πρωτοχριστιανικής τέχνης, αναγεννησιακού φωτός, μπαρόκ υπερβολής, αρτ νουβό καινοτομίας, όλα απλωμένα σε 1.300 τετραγωνικά χιλιόμετρα και 3.000 χρόνια, οριοθετημένα από τους επτά λόφους, νοτισμένα γενναιόδωρα από τον Τίβερη, που αν και χαρίζει στην «αιώνια πόλη» μόλις 5-6 από τα 400 χιλιόμετρά του, είναι ένα αυθεντικά ρωμαϊκό (ήγουν: της Ρώμης) ποτάμι.
Μια γεύση, βέβαια, μόνο. Σαν αυτήν του συμπυκνωμένου χυμού, που θυμίζει κάπως το φρούτο προέλευσης. Ή σαν αυτήν του καφέ που πίνεται βιαστικά στην αίθουσα αναμονής και πετιέται μισοπιωμένος γιατί σε φωνάζουν για επιβίβαση.
Ευτυχία μπροστά σε κάθε Ραφαήλ, κάθε Καραβάτζιο, κάθε Μικελάντζελο, που μπορείς να δεις χωρίς να ξεπλυθείς από ρευστό. Δέος μπροστά σε κάθε θόλο που νομίζεις πως στέκεται στον αέρα, απόλαυση μπροστά σε κάθε καλαίσθητη επίδειξη ισχύος, πλούτου, στιλ, αναστοχασμός μπροστά στο κέντρο μιας αυτοκρατορίας που κάποτε εκτεινόταν σε τρεις ηπείρους, θαυμασμός μπροστά στα μνημεία που δοξάζουν πομπωδώς το ιταλικό risorgimento (ενοποίηση), απορία για το πώς ο μεταφασιστικός ερειπιώνας, η «Ρώμη, ανοχύρωτη πόλη» του Ροσελίνι (1945), μεταμορφώθηκε στην «Τέλεια ομορφιά» του Σορεντίνο (2013).
Sic transit gloria mundi, έλεγαν πεσιμιστικά οι Λατίνοι. Αλλά η σύγχρονη μητροπολιτική Ρώμη δεν αποτελεί συνονθύλευμα θραυσμάτων μιας παρηκμασμένης δόξας, αλλά τεράστιο σκηνικό ιστορίας και μνήμης, μεταβολισμένων σε ένα ολοζώντανο πολεοδομικό συγκρότημα, φιλικό για τους κατοίκους, περίπλοκο έως χαοτικό για τα εκατομμύρια επισκέπτες: Ιάπωνες, Κινέζους, Αμερικανούς, Ισπανούς, Αργεντίνους, Αραβες, Σκανδιναβούς, Μαροκινούς, Ελληνες. Εννοείται, αρκετούς Ελληνες που έχουν πιστέψει το una fazzia una razza, αν και οι διαφορές της ά-σχημης Αθήνας από την αυτοκρατορική Ρώμη που κραυγάζει αλαζονικά τη «δυτική, λευκή πολιτισμική υπεροχή» της είναι τεράστιες
Πώς να κυκλοφορήσουν όλοι αυτοί μέσα στην τεράστια μητρόπολη, τη Ρώμη, στην οποία κάποτε οδηγούσαν όλοι οι δρόμοι; Ο σύγχρονος αστρολάβος, η πυξίδα, ο εκτυπωμένος χάρτης, ο ταξιδιωτικός οδηγός, οι ερωτήσεις στους πρόθυμους ή απρόθυμους ντόπιους έχουν αντικατασταθεί από ένα και μόνο πράγμα: το κινητό και το ενσωματωμένο σ' αυτό σύστημα πλοήγησης GPS. Τεράστια ευκολία, δεν λέω, και ίσως το όφελος που αποδίδει η δορυφορική πλοήγηση από το ένα σημείο στο άλλο με τα πόδια, το αυτοκίνητο, τα μέσα μεταφοράς, με απόκλιση ελάχιστων μέτρων, ίσως αξίζει τη μεγάλη θυσία της ιδιωτικότητας και της διαρκούς επιτήρησής μας από κρατικές και ιδιωτικές, νόμιμες και παράνομες υπηρεσίες. Ο νέος ανθρωπότυπος που αναπτύσσεται στις μητροπόλεις της Ευρώπης που βουλιάζουν από υπερτουρισμό είναι ο άνθρωπος με το σκυμμένο κεφάλι και το καρφωμένο στον ζωντανό χάρτη του κινητού βλέμμα. Συνήθως τον συμπληρώνουν τα ασύρματα ακουστικά, μόνος τρόπος να ακουστούν οι οδηγίες του GPS μέσα στην οχλοβοή του τουριστικού υπερπλήθους, που ψάχνει κι αυτό τον προορισμό του, όταν δεν στέκεται στις ουρές ενός φημισμένου αξιοθέατου ή δεν βγάζει σέλφι, θέλοντας να γίνει το ίδιο αξιοθέατο.
Ο άνθρωπος με το GPS μοιάζει κάπως με τους κονκισταδόρες της Αναγέννησης με τους αστρολάβους τους, αν και πλοηγείται σε ήδη χαρτογραφημένες, αποικισμένες χώρες. Μοιάζει μόνο ως προς το ότι πλοηγείται στο άγνωστο, παρότι είναι εντελώς γνωστό: φωτογραφημένο από τη στρατόσφαιρα, από το επίπεδο της γης ή της θάλασσας, λεπτομερώς χαρτογραφημένο, με όλους τους ονοματισμένους και ανώνυμους δρόμους, είναι φορτωμένο με όλες τις πληροφορίες για τις εναλλακτικές διαδρομές, τους συντομότερους δρόμους, τα μέσα μετάβασης, τους ακριβείς χρόνους μέχρι τον επιλεγμένο προορισμό. «Κατευθυνθείτε βορειοδυτικά, στρίψτε αριστερά, πάρτε τη βοηθητική οδό δεξιά, το λεωφορείο μπορεί να φτάσει πριν από τον προγραμματισμένο χρόνο, το μετρό ενδέχεται να καθυστερήσει τρία λεπτά, ο προορισμός σας βρίσκεται στα αριστερά». Ενίοτε, σηκώνεις το βλέμμα από την οθόνη του κινητού κι ανακαλύπτεις ότι ο προορισμός σου δεν είναι εκεί. Κάποιο λάθος έχει κάνει ο δορυφορικός παντογνώστης.
Στην πιο ευρεία και συνεχή χρήση του GPS στην έως σήμερα ψηφιακή ζωή μου, στη διάρκεια του ολιγοήμερου ταξιδιού μου στη Ρώμη, ανακάλυψα ότι η πιο κερδοσκοπική εκδοχή πλοήγησης, που πλαισιώνει κάθε διαδρομή με εμπορικές στάσεις και καταναλωτικές προκλήσεις -καφέ, εστιατόρια, σουπερμάρκετ, καταστήματα ένδυσης, υπόδησης, σουβενίρ κ.λπ.-, μπορεί και να σε μπερδέψει, να σε κάνει να γυρνάς γύρω από τον άξονά σου, να διπλασιάζει μια διαδρομή 1.000 μέτρων, να μην υπακούει στη γεωμετρική αρχή «ουδείς δρόμος συντομότερος της ευθείας», να κάνει χιλιάδες περιπλανώμενους τουρίστες να αναρωτιούνται: «Αυτό είναι το Πάνθεον; Από εδώ πάνε για το Βατικανό; Πού είναι η Σάντα Μαρία ντελ Πόπολο;».
Αλλά ταυτόχρονα με την ανακάλυψη ότι το GPS δεν είναι αλάνθαστο, γιατί απλά οι άνθρωποι που το τροφοδοτούν με κάθε δυνατή πληροφορία δεν είναι αλάνθαστοι, ανακάλυψα ότι οι νέες ψηφιακές μας δεξιότητες, που βασίζονται στην απλή χρήση εφαρμογών, προκαλούν την καταστροφή δεξιοτήτων που το είδος μας καλλιέργησε στο πέρασμα χιλιάδων χρόνων. Δυσκολευόμαστε, ίσως και αδυνατούμε πλήρως, να προσανατολιστούμε. Τι κάνω όταν το σύστημα πλοήγησης με διατάζει να κατευθυνθώ «βορειοδυτικά»; Πού είναι ο Βορράς, ο Νότος, η Ανατολή, η Δύση; Στη σχολική «πατριδογνωσία» ένα παιδί με το βλέμμα στην ανατολή του ήλιου και τα χέρια του σε έκταση έδειχνε τα σημεία του ορίζοντα. Θυμάμαι τις μικρές μαγνητικές πυξίδες. Θυμάμαι την άνεση με την οποία ως δεκάχρονος διέσχιζα τη διαδρομή Δουργούτι-Ομόνοια ακολουθώντας τα συλλογικά ή τα ατομικά μου τοπόσημα: προσφυγικές πολυκατοικίες, ανοιχτό ρέμα της Καλλιρρόης, «Πίκολο», «Μασκωτίτσα», Στύλοι, Ζάππειο, Σύνταγμα, Πανεπιστημίου. Τώρα εύκολα χάνομαι ακόμη και στο Παγκράτι ή στην Κυψέλη. Πόσο μάλλον στη Ρώμη.
Οι μεγαλύτερες κατακτήσεις του είδους μας εδώ και 50.000 χρόνια βασίστηκαν σε αυτές τις στοιχειώδεις ανθρώπινες δεξιότητες που σήμερα φθίνουν υπό την πίεση των ψηφιακών υποκαταστάτων τους: τον προσανατολισμό, το «διάβασμα» του χάρτη των αστερισμών, την παρακολούθηση της τροχιάς του ήλιου ή της σελήνης, την παρατήρηση καιρικών και κλιματικών αλλαγών, τις εναλλαγές χλωρίδας και πανίδας και, πάνω απ' όλα, τη μνήμη, τη «φωτογράφηση» του χώρου από το περιπλοκότερο GPS της φύσης: τον ανθρώπινο εγκέφαλο.
Αλήθεια, τι γίνεται όταν πέφτει η μπαταρία του κινητού; Τι θα γίνει αν «βραχυκυκλώσουν» οι δορυφόροι που μας πλοηγούν; Ποιος θα μας δείξει τον δρόμο;
ΚΙΜΠΙ
kibi2g@yahoo.gr, kibi-blog.blogspot.com
ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ
Λίγες οι νύχτες με φεγγάρι που μ’ αρέσαν.
Τ’ αλφαβητάρι των άστρων που συλλαβίζεις
όπως το φέρει ο κόπος της τελειωμένης μέρας
και βγάζεις άλλα νοήματα κι άλλες ελπίδες,
πιο καθαρά μπορείς να το διαβάσεις.
Τώρα που κάθομαι άνεργος και λογαριάζω
λίγα φεγγάρια απόμειναν στη μνήμη·
νησιά, χρώμα θλιμμένης Παναγίας, αργά στη χάση
ή φεγγαρόφωτα σε πολιτείες του βοριά ρίχνοντας κάποτε
σε ταραγμένους δρόμους ποταμούς και μέλη ανθρώπων
βαριά μια νάρκη.
Κι όμως χτες βράδυ εδώ, σε τούτη τη στερνή μας σκάλα
όπου προσμένουμε την ώρα της επιστροφής μας να χαράξει
σαν ένα χρέος παλιό, μονέδα που έμεινε για χρόνια
στην κάσα ενός φιλάργυρου, και τέλος
ήρθε η στιγμή της πλερωμής κι ακούγονται
νομίσματα να πέφτουν πάνω στο τραπέζι·
σε τούτο το τυρρηνικό χωριό, πίσω από τη θάλασσα του Σαλέρνο
πίσω από τα λιμάνια του γυρισμού, στην άκρη
μιας φθινοπωρινής μπόρας, το φεγγάρι ξεπέρασε τα σύννεφα,
και γίναν τα σπίτια στην αντίπερα πλαγιά από σμάλτο.
Σιωπές αγαπημένες της σελήνης
Γιώργου Σεφέρη, «Τελευταίος Σταθμός» (1944)