Ο Προμηθέας, το ρεύμα και το χρήμα

 Η Εφημερίδα των Συντακτών, 10-11/9/2022

Θα τσαλαβουτήσω στις ατελείς, αποσπασματικές, στρεβλές γνώσεις μου περί κοσμολογίας και φυσικής, στην οποία υπήρξα σκράπας στα μαθητικά χρόνια μου, και να που το βρίσκω μπροστά μου, μια και δυσκολεύομαι κι εγώ –όπως φαντάζομαι οι περισσότεροι– ακόμη και να διαβάσω σωστά τον λογαριασμό του ρεύματος. Βατ, κιλοβάτ, κιλοβατώρες, μεγαβατώρες, γιγαβατώρες, τεραβατώρες, τζάουλ, κιλοτζάουλ, βολτ, κυβικά μέτρα, κυβικά πόδια, βρετανικές θερμικές μονάδες, χίλια δυο διαφορετικά μέτρα για το μέτρο του κόσμου, που ξαφνικά συμπυκνώνεται σε μιαν αναλογία: μεγαβάτ/ευρώ (ή δολάριο, ή γουάν, ή ρούβλι, ή ριάλ, αν και οι διαφορές είναι θηριώδεις, ιδιαίτερα αν μένεις στη Ρωσία ή στη Σαουδική Αραβία: το ρεύμα στην πρώτη είναι 8 λεπτά/κιλοβατώρα και στο βασίλειο των Σαούντ στα 6 λεπτά, κι ας μην προχωρήσουμε σε άλλες συγκρίσεις γιατί θα πέσουμε σε μανιοκατάθλιψη). Το μέτρο του κόσμου είναι μια συνάρτηση δύο μεγεθών, της ενέργειας και του χρήματος, που και τα δύο τα ελέγχουν οι ακαταλληλότεροι: οι ολιγάρχες και οι πολυεθνικές πετρελαίου το ένα, οι τράπεζες το δεύτερο. Η ώσμωση και η διασταύρωσή τους αποδεικνύεται συνταγή καταστροφής. Είμαστε από χέρι χαμένοι. 

Επιστρέφω στην κοσμολογία που υποσχέθηκα, και μετά κάνουμε τη συναρμολόγηση. Η ενέργεια είναι τα πάντα, είναι παντού και για πάντα. Είναι η δύναμη του σύμπαντος που δεν έχει μέτρο. Είναι κυριολεκτικά απεριόριστο και άχαστο. Κι αυτό είναι πέρα από τον Λαβουαζιέ, που με την πεπερασμένη γνώση αλλά άφθονη φαντασία του 18ου αιώνα, μας διαβεβαίωνε για τη αέναη διατήρηση της υλοενέργειας, πέρα κι από τον Αϊνστάιν, που μας έπεισε για το απόλυτο ισοζύγιο ύλης και ενέργειας στο Σύμπαν. Ομως, οι κοσμολόγοι και οι ερευνητές του σύμπαντος μας λένε πια κάτι παραπάνω από αυτά: ότι η συνολική υλοενέργεια του σύμπαντος συντίθεται από 5% συνήθη ύλη, 27% σκοτεινή ύλη και 68% σκοτεινή ενέργεια. Αυτά δύσκολα χωράνε στα 1.500 κυβικά εκατοστά ενός συνήθους ανθρώπινου εγκεφάλου, αλλά αυτό που αβίαστα καταλαβαίνουμε όλοι είναι πως αυτό που υπάρχει σε απεριόριστη αφθονία στο σύμπαν, εδώ, σ’ αυτό τον μικρό πέτρινο σβώλο του ηλιακού συστήματος, που δεν είναι ούτε μια τρίχα στα…. (ξέρετε ποια) του Σύμπαντος, έχουμε καταφέρει να το καταντήσουμε είδος σε τρομακτική σπάνη. 

Και εννοώ το εξής: ενώ είναι πολύ πιθανό να μας λείψει το στάρι, το κρέας, τα μικροτσίπ, τα κινητά, τα ψυγεία και εκατομμύρια άλλα προϊόντα της ανθρώπινης δραστηριότητας που περνούν από τα φίλτρα των αγορών, της κερδοσκοπίας και των φυσικών περιορισμών, αυτό για το οποίο είναι καθαρή βλακεία να ισχυριστείς ότι θα βρεθεί ποτέ σε ανεπάρκεια είναι η ενέργεια και οι πηγές της. Το μόνο ανεπαρκές σε αυτή τη συνάρτηση επιβίωσης του είδους μας είναι ο ορθολογισμός.

Θα μπορούσαμε να τα ρίξουμε όλα στον Προμηθέα και να πούμε: Καλά έκαναν οι θεοί και τον καρφώσανε στον Καύκασο. Διότι από τότε που τους έκλεψε τη φωτιά, την πρώτη μορφή τεχνητά παραγόμενης ενέργειας, είναι σαν να εγκαινίασε τον ανελέητο πόλεμο της ενέργειας, τον ανταγωνισμό για τον έλεγχο των ενδιαιτημάτων και περιοχών που πρόσφεραν την αναγκαία καύσιμη πρώτη ύλη. Τα δάση και την ξυλεία τους στην αρχή, τη δύναμη του νερού αργότερα, του ατμού στα χρόνια της Βιομηχανικής Επανάστασης, των υδρογονανθράκων στη συνέχεια, των πυρήνων του ατόμου στα μεταπολεμικά χρόνια, του αέρα, του ήλιου, του υδρογόνου, του νικέλιου, του κοβάλτιου εσχάτως, που υπόσχονται τη μετάβασή μας στην καθαρή ηλεκτροκίνητη εποχή. 

Για όλα φταίει ο Προμηθέας, λοιπόν; Οχι ακριβώς. Γιατί αυτό που λείπει από αυτό το απλοϊκό χρονικό της ενεργειακής προϊστορίας και ιστορίας είναι πως η κυριότερη πηγή ενέργειας στην παραγωγική δραστηριότητα, στις χιλιετίες που μεσολάβησαν από τότε που ο άνθρωπος έγινε δίποδος και άναψε φωτιά, ήταν τα ίδια τα ανθρώπινα όντα. Τα δισεκατομμύρια σώματα που ως πεινασμένοι νομάδες, κυνηγοί, τροφοσυλλέκτες, κτηνοτρόφοι, γεωργοί, πολεμιστές, σκλάβοι, δουλοπάροικοι, μισθωτοί εργάτες, τεχνικοί, ερευνητές, επιστήμονες συνθλίβονται εδώ και χιλιάδες χρόνια στον μύλο της εξέλιξης και της προόδου (εντός ή εκτός εισαγωγικών). Η κυριότερη πηγή ενέργειας στο ιστορικό πλαίσιο του ανθρώπινου πολιτισμού είναι η εργασία. Εργασία που διατέθηκε σε αφθονία –απλήρωτη, κακοπληρωμένη ή μέχρι θανάτου αποσπασμένη– στο χωράφι, στο μαντρί, στο φέουδο, στα θεμέλια των πυραμίδων, στις κολόνες των παρθενώνων, στα βαμβακοχώραφα της Αμερικής, στα υφαντουργεία του Μάντσεστερ, στις αλυσίδες του Φορντ, στους αγωγούς της Gazprom, στα δεξαμενόπλοια των εφοπλιστών, στα κινέζικα εργοστάσια παραγωγής μικροτσίπ. 

Το πρόβλημα και με την ενέργεια, που στη φύση διατίθεται απεριόριστη, αλλά και με την εργασία, που είναι περιορισμένη από τον ανθρώπινο χρόνο και πληθυσμό, είναι ότι και τα δυο έγιναν αντικείμενα εμπορευματοποίησης. Η άφθονη συμπαντική και γήινη ενέργεια μπήκε στον κύκλο της σπάνης, των ελλείψεων και των εκβιασμών από τη στιγμή που οι πόροι της και οι διαδικασίες παραγωγής και διάθεσής της απαλλοτριώθηκαν από τους μεγάλους άρπαγες, κράτη και ιδιώτες, και εγκιβωτίστηκαν σε προϊόντα που προσφέρονται με το κυβικό, την κιλοβατώρα, τον μετρικό τόνο, τα βατ, τα βολτ και τα αμπέρ. Ενα απειροελάχιστο κομμάτι της άπειρης υλοενέργειας του σύμπαντος, συσκευασμένο σε προθεσμιακά συμβόλαια που παζαρεύονται σε χρηματιστήρια εμπορευμάτων και ενέργειας, είναι η αιτία της κρίσης που υπόσχεται να μας παγώσει και να μας ξαφρίσει αυτόν και μερικούς ακόμη χειμώνες. 

Αλλά, μην ανησυχείτε, η άλλη πηγή ενέργειας, σταθερή και μέχρι βλακείας δεδομένη, η ανθρώπινη εργασία, αν και σε βαθμό αηδίας εμπορευματοποιημένη, δεν πρόκειται να ξεφύγει. Δεν πρόκειται να μπει ποτέ σε χρηματιστήριο εμπορευμάτων. Θα μείνει σε διαρκή διατίμηση. Καρφωμένη σαν τον Προμηθέα στον Καύκασο. Κι αν τολμήσει και κουνηθεί, αν κάνει πως χαλαρώνει τα δεσμά της και διεκδικήσει κάτι παραπάνω από τα τρισεκατομμύρια πλούτου που σαρκάζουν τη μιζέρια της –αυξήσεις μισθών, για παράδειγμα– θα σπεύσουν οι κεντρικοί τραπεζίτες, θα αυξήσουν κι άλλο τα επιτόκια, θα κάνουν ακόμη ακριβότερο το χρήμα, κατασπαράσσοντας το ισχνό μερίδιο της εργασίας, σαν τους γύπες το συκώτι του Προμηθέα. 

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ 

[…] Χρειαζόμαστε τα χαρτοκιβώτιά τους, τα κουμπιά τους, τα συνθετικά τους γουναρικά, τα καουτσουκιένα προϊόντα τους, τις κάλτσες και το κάθε λογής πλαστικό που διακινούν, όπως χρειαζόμαστε τον τραπεζίτη, αυτή τη μεγαλοφυΐα που ξέρει να γίνεται πλούσιος με τα δικά μας λεφτά. Το ίδιο χρειαζόμαστε και τον ασφαλιστή με τα συμβόλαιά του και τις κουβέντες του γι’ ασφαλίσεις και τοκομερίδια… Ομως τους χρειαζόμαστε στ’ αλήθεια; 

Χένρι Μίλερ, «Κλιματισμένος εφιάλτης» 

Λήξη προθεσμίας πληρωμής

 Η Εφημερίδα των Συντακτών 3-4/9/2022

Το μυαλό μου εδώ και καιρό λειτουργεί σαν κομπιουτεράκι. Οχι απλώς κομπιουτεράκι. Tο νιώθω σαν τον ENIAC, τον πρώτο υπολογιστή που έπιανε 170 τετραγωνικά, είχε 18.000 λυχνίες και 6.000 διακόπτες. Ξέρω ότι το μυαλό μου –και κάθε μυαλό– έχει πολύ μεγαλύτερες δυνατότητες από τον τεράστιο ENIAC ή από τον μικροσκοπικό υπολογιστή που κρύβεται στο σμαρτφονάκι μου, κι ας είναι μόλις 1.300 κυβικά εκατοστά κρυμμένα σ’ ένα λίγο μεγαλύτερο καύκαλο. Το μυαλό μου γίνεται σαν τον ENIAC, γιατί αν και διαθέτει τρισεκατομμύρια νευρώνες, είμαι υποχρεωμένος να το λειτουργώ σχεδόν χειροκίνητα. Με διακόπτες, προειδοποιήσεις, ειδοποιήσεις, ευγενικές υπενθυμίσεις, προθεσμίες υποβολής και ημερομηνίες λήξης. Υποτίθεται ότι εκατοντάδες αλγόριθμοι του Πιερρακάκη, του Πιτσιλή, της ΔΕΗ, της Cosmote –ή της Protergia, της Vodafone, των ανταγωνιστών τους, αν τους έχετε προτιμήσει–, της ΕΥΔΑΠ, των ασφαλιστικών, των τραπεζών, των servicers, των συνδρομητικών καναλιών(αν έχετε), δουλεύουν για λογαριασμό μας (και για τους λογαριασμούς μας) με sms, email, διαφημίσεις και ακατάπαυστες ανακοινώσεις στα ΜΜΕ, ειδοποιήσεις στις θυρίδες μας σε myΑΑΔΕ, ΔΕΗ myHomeEnter, myCosmote… Ολα my είναι, αλλά τίποτε δεν είναι δικό μας εκτός από τα χρέη μας σε όλους τους προαναφερθέντες. 

Αλλά αυτό το σύστημα ψηφιακών τηλεειδοποιήσεων συνεχούς πυράς δεν απαλλάσσει το μυαλό μου –και το δικό σας υποθέτω– από την ενοχλητική υποχρέωση να δουλεύει σαν ένα χειροκίνητο κομπιουτεράκι – συχνά με τη βοήθεια ενός πραγματικού χειροκίνητου calculator, έστω και ως εφαρμογή στο κινητό– με κυρίαρχες πράξεις την πρόσθεση και την αφαίρεση. «Ο λογαριασμός σας θα λήξει σε δύο μέρες…». «Σας ενημερώνουμε ότι η προθεσμία πληρωμής του λογαριασμού σας είναι…». «Η προθεσμία πληρωμής έχει λήξει… Αν στο μεταξύ έχετε πληρώσει αγνοήστε αυτό το μήνυμα…». «Εκδόθηκε ο νέος λογαριασμός με ημερομηνία πληρωμής την…». «Δυο μέρες ακόμη προθεσμία υποβολής αίτησης για το XXX pass (fuel, power κι ό,τι pass θέλεις, κι ας μην πας πουθενά). «Η συνδρομή σας έχει λήξει. Για την ανανέωσή της μπείτε στην πλατφόρμα…». 

Ολα αυτά τα απαθή αλλά με ψυχρή ψηφιακή ευγένεια διατυπωμένα μηνύματα από τους απρόσωπους προμηθευτές της επιβίωσής μας το μυαλό μας είναι υποχρεωμένο να τα βάλει σε μια χρονική σειρά. Η λούπα της ζωής μας έχει διαμορφωθεί σε μια διαδοχή από ημερομηνίες λήξης. Κάποτε αυτές οι προθεσμίες ήταν «λαρτζ», χαλαρές, γενναιόδωρες. Τετράμηνες, τρίμηνες, δίμηνες. Υπήρχε μια υπόρρητη δήλωση εμπιστοσύνης στον πελάτη, πως ακόμη και εκπρόθεσμα θα ξοφλήσει το χρέος του. Τώρα ο χρόνος συμπυκνώνεται στον μήνα. Κι αυτό είναι μια ρητή δήλωση πως όλοι είμαστε ύποπτοι κλοπής, μπαταχτσήδες, φεσαδόροι. Πέρασε η προθεσμία πληρωμής; Πέρασε ο μήνας; Το ρεύμα κόβεται, το αέριο κόβεται, τα πρόστιμα και οι προσαυξήσεις τρέχουν από το πρώτο λεπτό υπερημερίας πληρωμής των δόσεων στην Εφορία ή στην τράπεζα, η συνδρομή αναστέλλεται, το τηλέφωνο διακόπτεται και ουδείς κόπτεται αν πίσω από τον υπερήμερο οφειλέτη βρίσκεται ένας πολίτης, μια οικογένεια σε προσωρινή ή μόνιμη αδυναμία πληρωμών. Το δίκτυο των αλγορίθμων δεν έχει ακόμη συντεθεί σε έναν πραγματικά «Μεγάλο Αδελφό» που να βάζει τις οφειλές σε σειρά προτεραιότητας, οι πιστωτές μας διαγκωνίζονται για τις σωστές ημερομηνίες, διότι αυτοί ξέρουν καλύτερα από μας «γιατί στο τέλος του μισθού μένει τόσος μήνας». Η ζωή με τον μήνα καταναλώνει ραγδαία τις ψυχικές κιλοβατώρες μας από την πιο ρυπογόνα πηγή ενέργειας, το άγχος, όπως θαυμάσια έχει γράψει ο φίλος Ηλίας Καραβόλιας. 

Διάβασα πως στον Αρη το ρομποτικό ρόβερ της NASA παρήγαγε αρκετή ποσότητα οξυγόνου που θα έδινε σε έναν αστροναύτη ανάσες 100 λεπτών. Αλήθεια, τώρα; Δεν φτιάχνουν και μια συσκευή που θα μας δίνει ενός μήνα οικονομική ανάσα επί Γης; 

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ 

10 - 5 - 5, 6/2+8

20 φορές το 15, 11+7, 18

σύνολο 16, όλα είν’ εντάξει

ώρα να φάω και να κοιμηθώ

Αν κοιμηθώ νωρίς θα σηκωθώ νωρίς

θα ξεκινήσω νωρίς και θα παρκάρω νωρίς

αν κοιμηθώ αργά, θα σηκωθώ αργά

κι όταν θα ψάχνω για θέση θα ’ν’ αργά

Εχουμε και λέμε -5, 6/2+8

20 φορές το 15, 11+7, 18

σύνολο 16, σίγουρα είν’ εντάξει

δεν έχω λάθος μ’ ας τα ξαναδώ

10 - 5 - 5, 6/2+8

20 φορές το 15, 11+7, 18

κι όμως κατά βάθος κάπου υπάρχει λάθος

κάπου την έχουμε πατήσει κι οι δυο

Λουκιανού Κηλαηδόνη, «Κάπου την έχουμε πατήσει» 

(Αλμπουμ «Είμαι ένας φτωχός και μόνος κάου-μπόυ», 1978)  

Η τρομοκρατία της αλήθειας

 Η Εφημερίδα των Συντακτών, 27-28/8/2022

Και ξαφνικά όλοι αποφάσισαν να γίνουν ειλικρινείς. Τρομακτικά ειλικρινείς. Να μας πουν την αλήθεια, όσο σκληρή, ζοφερή κι αν είναι. Ξεχάστε όλα τα φουτουριστικά, χαζοχαρούμενα και υπεραισιόδοξα μας λέγανε για ανάπτυξη χωρίς όρους και όρια. Για ευημερία χωρίς ταβάνι. Για πράσινη οικονομία και αειφόρο παραγωγή. Για χαμογελαστές οικογένειες που τρέχουν σε καταπράσινα λιβάδια με φόντο πάρκα ανεμογεννητριών και γελάδες που βόσκουν ανέμελες, προφανώς χωρίς να πέρδονται και να εκπέμπουν ανεπιθύμητο και δυσώδες μεθάνιο. Για ένα μέλλον φωτεινό, με μεγέθυνση χωρίς όριο, αυτοματοποίηση, αποϋλοποίηση, ηλεκτροκίνηση, ψηφιακή εργασία, διαπλανητικά ταξίδια, οικουμενικό και ομογενοποιημένο καπιταλισμό χωρίς σύνορα, σφαίρες επιρροής, σκληρούς ανταγωνισμούς και πολεμικές συγκρούσεις.

Ξεχάστε αυτά. Το μέλλον έχει πολλή ξηρασία. Και δεν τον λέει ο μακαρίτης Μιχάλης Κατσαρός. Το λένε ο Μακρόν και ο Σόλτς, η Λαγκάρντ και η Φον ντερ Λάιεν, οι τραπεζίτες, οι οίκοι πιστοληπτικής αξιολόγησης, οι επικεφαλής των πολυεθνικών ομίλων, οι αναλυτές των μεγάλων δεξαμενών σκέψης και απερισκεψίας της Ευρώπης, οι αναλυτές των αγορών, τα «γεράκια» και τα «περιστέρια» της νομισματικής πολιτικής, ακόμη και επικεφαλής των εγχώριων επιχειρηματικών ομίλων, που περιχαρείς ανακοινώνουν ιλιγγιώδη υπερκέρδη, αλλά περίλυποι ομολογούν ότι αυτά δεν αποκλείουν μια βαθιά κι απότομη βουτιά της οικονομίας στο κενό. Κι ας πλέει ο θίασος του Μαξίμου στα πελάγη της πλάνης ή του ψεύδους του. 

Ποια μύγα του Αυγούστου τούς τσίμπησε; Τι πάθανε όλοι κι αποφάσισαν να εγκαταλείψουν τη χαζοχαρούμενη ρητορική της υπεραισιοδοξίας και του εξωραϊσμού της πραγματικότητας; Ποιος ορός αλήθειας τούς μετέστρεψε σε κυνικούς μάντεις κακών; Γιατί εγκαταλείπουν τη μετα-καπιταλιστική ουτοπία και τρομοκρατούν τα πλήθη με ζοφερές περιγραφές μιας νέας καπιταλιστικής δυστοπίας που επιφυλάσσει μόνο λιτότητα, περικοπές, εξοικονομήσεις, συσκοτίσεις, ελεγχόμενα μπλακ άουτ, παγωμένα καλοριφέρ, σβηστά κλιματιστικά, ακινητοποιημένα οχήματα, σκοτεινούς δρόμους, ελλείψεις τροφίμων, ρεύμα και αέριο με το δελτίο, υψηλότερες τιμές, ακριβότερο χρήμα, χαμηλότερα εισοδήματα, συρρίκνωση των οικονομιών, νέες κρίσεις χρέους, επισιτιστικές κρίσεις, λιμούς, φτωχοποίηση, σκληρούς νομισματικούς και εμπορικούς πολέμους, στρατιωτικοποίηση, εξοπλιστικό ανταγωνισμό, νέες πολεμικές συρράξεις, αυταρχικότερα κράτη, ανεξέλεγκτη επιτήρηση των κοινωνιών; 

Ο πιο αθυρόστομος όλων Μακρόν το είπε πιο εύγλωττα από όλους. Επιστρέφοντας από τις ολιγοήμερες διακοπές του κάπου στη γαλλική Ριβιέρα, διακριτικά μαυρισμένος από την προσεκτική έκθεσή του στον μεσογειακό ήλιο, κήρυξε το τέλος της αφθονίας, της ανεμελιάς και των βεβαιοτήτων. Αυτή η κρίση δεν είναι μια παρένθεση ή ένα διάλειμμα, είπε με λίγα λόγια ο Μακρόν, είναι μία από τις πολλές παράλληλες και διαδοχικές κρίσεις που θα ζήσει η αυτοκρατορική Γαλλία και η αυτόχειρας Ευρώπη για πολλά πολλά χρόνια. Δεν το είπε έτσι ακριβώς, αλλά σαφώς υπονόησε ότι οι κρίσεις είναι η μόνη κανονικότητα που μπορεί να εγγυηθεί η ευρωπαϊκή ελίτ. Θα μπορούσε να το εκλάβει κανείς αυτό ως μια ομολογία αποτυχίας του ίδιου και όλων των ομολόγων και ομοτίμων του στη σκατόψυχη και αλαζονική ήπειρο, αλλά αυτό θα απαιτούσε μια σειρά παραιτήσεων στις μισές κυβερνήσεις της Ε.Ε., που παρότι βυθίζονται σε κρίση αποδοχής και ανυποληψίας παραμένουν κατσικωμένες στις καρέκλες τους. 

Στους λιγότερο ανέμελους και πιο μυημένους στα μυστήρια του καπιταλισμού ο Μακρόν δεν είπε και κάτι καινούργιο. Οι κρίσεις είναι εδώ και δεκαετίες είναι η μόνη κανονικότητα του οικονομικού μας πολιτισμού. Τα όλο και συντομότερα διαλείμματα ευημερίας και ανάκαμψης μπορεί να έχουν ευεργετικά αποτελέσματα στην κερδοφορία και συγκεντροποίηση του κεφαλαίου και να του δίνουν ευκαιρίες εποικισμού από τη μια φούσκα στην άλλη, αλλά έχουν πια ελάχιστη έως μηδενική διάχυση στα κατώτερα στρώματα της κοινωνίας. Πάρτε για παράδειγμα την Ελλάδα: μετά μια δωδεκαετία κρίσης και μνημονιακής θεραπείας πόσοι και ποιοι έχουν επιστρέψει στα προ κρίσης επίπεδα, εκτός από τις τράπεζες, τον εφοπλισμό και μερικούς επιχειρηματικούς ομίλους που επέπλευσαν ή αναδύθηκαν από τη μεγαλύτερη «δημιουργική καταστροφή» των μεταπολεμικών χρόνων; 

Ελάχιστοι, είναι η απάντηση, και αφορά όχι μόνο τους Ελληνες, αλλά και τους Γάλλους, τους Γερμανούς ή τους Ιταλούς. Και τους ίδιους αφορά η με ύφος Νοστράδαμου προφητεία Μακρόν για το τέλος της αφθονίας και της ανεμελιάς, που στην πραγματικότητα δεν υπήρξε παρά για μια μειοψηφία καλοζωισμένων και παρασιτικών στρωμάτων. Η μεγάλη πλειονότητα των ευρωπαϊκών κοινωνιών τα τελευταία 20 χρόνια πέφτει από το ένα σοκ στο άλλο: το σοκ του ευρώ, το σοκ της χρηματοπιστωτικής κρίσης, το σοκ της κρίσης χρέους, το σοκ της πανδημίας, το σοκ του πληθωρισμού, της ενεργειακής κρίσης, του πολέμου. Επομένως η διακήρυξη Μακρόν για το τέλος της αφθονίας είναι μια προειδοποίηση ότι το βαρέλι δεν έχει πάτο. Προσδεθείτε για ακόμη μεγαλύτερη συρρίκνωση σε εισοδήματα, βιοτικό επίπεδο, δικαιώματα, κοινωνική προστασία. Η πολιτική διακυβέρνηση δεν μπορεί να εγγυηθεί τίποτα και για κανένα, εκτός από τις αγορές, που μπορούν να οδηγούν τις τιμές των αγαθών στα ουράνια, και το έξυπνο χρήμα, που μπορεί να απολαμβάνει την απόλυτη διαβρωτική ελευθερία του. 

Αν αποκωδικοποιήσει κανείς όλα τα ετερόκλητα μηνύματα που εκπέμπουν οι ευρωπαϊκές ηγεσίες από την Αθήνα μέχρι το Παρίσι και από τη Ρώμη μέχρι το Βερολίνο, θα διαπιστώσει έναν εντυπωσιακό συντονισμό στην τρομοκρατία της ειλικρίνειας. Είστε όλοι ύποπτοι, είστε όλοι πιθανοί εσωτερικοί εχθροί και υποψήφιοι για παρακολούθηση, είπε στους Ελληνες ο νέος διοικητής της ΕΥΠ. Θα παγώσετε, θα περάσετε τον δυσκολότερο χειμώνα της ζωής σας, λέει στους Γερμανούς ο Πράσινος υπουργός Οικονομίας. Είστε σπάταλοι, θα μειώσουμε την πολυτελή σας κατανάλωση, λέει στους Γάλλους ο Μακρόν. Εσείς τρέφετε τον πληθωρισμό, θα ακριβύνουμε το χρήμα για να κόψουμε την ακόρεστη ζήτησή σας, λέει στους Ευρωπαίους η Λαγκάρντ. Αν χρειαστεί θα πεινάσετε και λίγο, θα σας κάνει καλό και στη χοληστερίνη, λένε οι κεντρικοί τραπεζίτες στις κοινωνίες της Δύσης. Ολοι και όλα θυσία στο υπέρτατο αγαθό της συντριβής της ρωσικής αρκούδας στα μέτωπα της Ουκρανίας και των ορυκτών καυσίμων. 

Πίσω από την τρομοκρατία της αλήθειας υπάρχει βεβαίως το θεμελιώδες ψεύδος της νεοφιλελεύθερης εποχής, η εξ ίσου τρομοκρατική κληρονομιά της Θάτσερ: η ΤΙΝΑ (There Is No Alternative). Μια εκδοχή της είναι οι σημερινές τρομοκρατικές προφητείες που εκτοξεύουν οι ηγεσίες της Δύσης. Με τη διαφορά ότι δεν συνοδεύονται έστω από την ελάχιστη προσδοκία μελλοντικής βελτίωσης και ευημερίας που άφηνε ακόμη και η κυνική Θάτσερ. Η νέα ΤΙΝΑ εγγυάται μόνο ζόφο. 

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ

«Πρέπει να ισορροπήσουμε την παραγωγή και τα κέρδη μας. Δεν υπάρχει εύκολη δημοφιλία σε αυτό που προτείνουμε, αλλά είναι θεμελιωδώς σωστό. Ωστόσο πιστεύω ότι οι άνθρωποι αποδέχονται ότι δεν υπάρχει πραγματική εναλλακτική Ποια είναι η εναλλακτική; Να συνεχίσουμε όπως ήμασταν πριν; Το μόνο στο οποίο οδηγεί αυτό είναι υψηλότερες δαπάνες. Και αυτό σημαίνει περισσότερους φόρους, περισσότερο δανεισμό, υψηλότερα επιτόκια, περισσότερο πληθωρισμό, περισσότερη ανεργία». 

Μάργκαρετ Θάτσερ, ομιλία στο συνέδριο Γυναικών του Συντηρητικού Κόμματος, 21/5/1980  

Κατούρα Natura

Εφημερίδα των Συντακτών 12-15/8/2022 (Στήλη ΑΝΩ ΚΑΤΩ) 

Βγαίνεις από την παλιά εθνική Αντιρρίου-Ιωαννίνων, περνάς Αιτωλικό και Νεοχώρι, οδηγείς κατά μήκος ενός καναλιού κι έπειτα, για καμιά δεκαπενταριά χιλιόμετρα διασχίζεις ένα τοπίο μεταξύ αφρικανικής σαβάνας και βάλτων Λουιζιάνας (και τα δύο μόνο κινηματογραφικά τα ξέρω, μη νομίζετε). Απέραντες εναλλαγές χαμηλής βλάστησης και βαλτόνερων με πελεκάνους, πελαργούς, τουρλίδες, αγριόχηνες, χιλιάδες ροζ φλαμίγκο μεταξύ χειμώνα και άνοιξης, φίδια που την άνοιξη πέφτουν θύματα γενοκτονίας από εποχούμενους φυσιολάτρες, και αγελάδες αμολημένες για ολοήμερη βόσκηση - «φοβερό κρέας θα έχουν», το αναπόφευκτο κανιβαλικό σχόλιο των εισβολέων. Αυτή είναι η πρώτη έκπληξη για όποιον διασχίζει πρώτη φορά τον υδροβιότοπο του Λούρου Αιτωλοακαρνανίας. Το βλέπω χρόνια, ως σώγαμπρος της περιοχής, αλλά δεν έχει σταματήσει να με εκπλήσσει.

Η δεύτερη έκπληξη είναι το τέλος της διαδρομής. Η αμμώδης παραλία επτά χιλιομέτρων, με αμμοθίνες, αραιή, χαμηλή βλάστηση, αβαθή για εκατοντάδες μέτρα και κατακάθαρη θάλασσα εκεί που ο Πατραϊκός φιλιέται με το Ιόνιο. Μπιτσόμπαρα, ξαπλώστρες, ομπρέλες, αυτοσχέδιες καταλήψεις αμμουδιάς, ερειπιώνες ξύλων και μετάλλων από αρπαχτούλες παρελθόντων ετών στο θαλάσσιο μέτωπο. Και πίσω από αυτό, αυθαίρετες κατασκευές, απόπειρες παραθεριστικών κατοικιών χωρίς φως-νερό-τηλέφωνο, γιατί καμιά τέτοια δραστηριότητα δεν επιτρέπεται στην περιοχή Natura, πρόσθετα προστατευμένη από τη Συνθήκη Ραμσάρ. Τρίχες προστασία. Η φύση αυτοπροστατεύεται. Τα κουνούπια κάνουν αβίωτη την παραμονή μόλις πέσει ο ήλιος.
Η τρίτη έκπληξη δεν είναι έκπληξη. Σωροί σκουπιδιών παντού. Πλαστικά, χάρτινα, αλουμινένια ποτήρια και κουτάκια, μπάζα κατά μήκος της ακτής και στους παραδρόμους της επίδοξης παραθεριστικής παραγκούπολης. Ολα παράγωγα εταιρειών που πασχίζουν για μηδενικό οικολογικό αποτύπωμα, αφήνοντας στους θνητούς καταναλωτές το δικαίωμα στο δικό τους ρυπαρό αποτύπωμα, συμπεριλαμβανομένων εκκριμάτων και αφοδευμάτων, γιατί Natura είναι, τουαλέτες και βόθροι απαγορεύονται.
«Ωραία η θάλασσα σήμερα», είπε η μεσήλικας κολυμβήτρια. Ηπιε το νεράκι της, ξέπλυνε τα πόδια από την άμμο κι έχωσε διακριτικά τα τρία πλαστικά μπουκαλάκια του ατομικού αποτυπώματός της κάτω από μια ξύλινη κατασκευή, σε μια κίνηση συνενοχής με την κυβέρνηση που πασχίζει για τα μεγάλα συλλογικά αποτυπώματα σε κάθε περιοχή Natura - «κατούρα να φύγουμε».

2/3

 Η Εφημερίδα των Συντακτών 6-7/8/2022

Τα νησιά βουλιάζουν από τουρίστες και αδειούχους του Αυγούστου, αλλά οι περισσότεροι στον περίγυρό σας φέτος θα τη βγάλουν με χωριό, φιλοξενίες και μικρές αποδράσεις. Η μετακίνηση με πλοίο έχει γίνει οικονομική αποκοτιά, αλλά τα καράβια φεύγουν με πληρότητες 100%. Πάνω από ένα εκατομμύριο πολίτες προσπάθησαν να τη βγάλουν με τα φτωχο- βάουτσερ του κοινωνικού τουρισμού, αλλά για να βρεις κατάλυμα κενό πρέπει να ‘χεις μπάρμπα στην Κορώνη (ή συνάδελφο στην Ηλειο-Μεσσηνία, που φέτος τα σπάνε, όπως διαπιστώνω από τον μικρόκοσμο της «Εφ.Συν.»). Σχεδόν οι μισοί Ελληνες δήλωσαν στις δημοσκοπήσεις ότι φέτος δεν πάνε διακοπές, αλλά στους περισσότερους προορισμούς δεν βρίσκεις δωμάτιο ούτε σε πεντάστερο με 300 ευρώ τη βραδιά. Τα νοικοκυριά κόβουν έξοδα ακόμη κι από διατροφή, αλλά σχεδόν 1 εκατ. είχαν καβάντζες για την (έστω επιδοτούμενη) αντικατάσταση κλιματιστικού ή ψυγείου. Οι μισοί παρατάνε τα αυτοκίνητα γιατί δεν βγαίνουν με τις τιμές των καυσίμων, αλλά οι πωλήσεις νέων Ι.Χ. αυξάνονται με ρυθμό 20% και πάνω. 

Τι ακριβώς συμβαίνει; Υπάρχει κάτι που μας διαφεύγει; Κάτι που δεν το πιάνουμε ή δεν κατανοούμε; Οχι, όχι, ησυχάστε, δεν είναι ούτε αλτσχάιμερ, ούτε συγχυτικά συμπτώματα long covid, αν και η σύγχυση είναι θεμελιώδεις στοιχείο της πραγματικότητας. Απλώς οι δύο πλευρές της αντιφατικής μας πραγματικότητας αφορούν διαφορετικούς ανθρώπους, διαφορετικά στρώματα, διαφορετικές τάξεις, ακόμη και διαφορετικές ομάδες μέσα στις τάξεις. Ζούμε μεν στον κόσμο όπου το πλουσιότερο 1% (κατ’ άλλους 0,1%) ζει εις βάρος του 99%, αλλά ταυτοχρόνως από άποψη βιοτικού επιπέδου και όρων ζωής και αναπαραγωγής έχουμε γίνει κοινωνίες των 2/3. Κυριολεκτικά πια, όχι με τον μεταφορικό ή προφητικό τρόπο που διατυπωνόταν η προοπτική αυτή τη δεκαετία του 1990 και του Μάαστριχτ. Οι διαδοχικές κρίσεις -χρηματοπιστωτική, χρέους, ενεργειακή- της τελευταίας δεκαπενταετίας εδραιώνουν ως παγκόσμια καπιταλιστική σταθερά, τουλάχιστον για τις αναπτυγμένες χώρες, ότι περίπου το 1/3 του πληθυσμού ζει κάτω από το όριο φτώχειας. Τα υπόλοιπα 2/3, φυσικά με τεράστιες διακυμάνσεις και χαοτικές διαφορές, μπορούν να επιβιώνουν, να καταναλώνουν, να δανείζονται, να κάνουν διακοπές, να αγοράζουν αυτοκίνητα, να γεμίζουν τα ρεζερβουάρ, να πληρώνουν τους λογαριασμούς τους, να διαχειρίζονται τα χρέη τους χωρίς να χρειαστεί να κόψουν τα στοιχειώδη. Και θα επιβιώσουν στη διετή ενεργειακή και πληθωριστική κρίση που έχουμε μπροστά μας. Και ίσως να αρκούν με τα μεσαία έως υψηλά εισοδήματά τους ώστε να διατηρείται η ζήτηση θα ανεκτά επίπεδα, να μην καταρρεύσει η παραγωγή και το εμπόριο, να συνεχιστεί η αύξηση στους τζίρους και στην κερδοφορία των επιχειρήσεων και για να ισχυρίζεται η κυβέρνηση των παρακολουθήσεων και ο Μητσοτάκης ότι, παρά την πρωτοφανή κρίση, η Ελλάδα θα είναι η αναπτυξιακή έκπληξη της Ευρώπης.

Αλήθεια λένε. Η ανέχεια των μεν δεν αποκλείει την ευημερία των δε. Η απόλυτη φτώχεια του 1/3 δεν αποκλείει την αξιοπρεπή επιβίωση του επόμενου 1/3 και την αύξηση του πλούτου του ανώτατου 1/3 (αφήνοντας στην άκρη, για λόγους καθαρά μεθοδολογικούς, το πάρτι δισεκατομμυρίων που γίνεται στην κορυφή της πυραμίδας, στο πλουσιότερο 1/100 που συγκροτεί την οικονομική και κοινωνική ελίτ της χώρας). Η μιζέρια των μεν δεν αποκλείει την ανεμελιά των δε. Κι αυτό δεν είναι μόνο ελληνικό παράδοξο, είναι παγκόσμιο παράδοξο. Και τελικά δεν είναι παράδοξο, αλλά είναι η φύση του οικονομικού πολιτισμού μας. Η συνύπαρξη ακραίας φτώχειας και ακραίου πλούτου δεν είναι μια αντίφαση. Το ένα προϋποθέτει το άλλο και οι οικονομικές κρίσεις απλώς διογκώνουν τα μεγέθη τους στον απώτατο βαθμό. Οι κρίσεις είναι ο μηχανισμός βίαιης αναδιανομής του πλούτου από κάτω προς τα πάνω. Κάνουν πιο γρήγορα τη βρωμοδουλειά που τα ήρεμα διαλείμματα του οικονομικού κύκλου την κάνουν βαρετά και πολύ αργόσυρτα για τα γούστα της βιαστικής απληστίας.

Οπότε όλη η υπόθεση είναι να βρίσκεσαι κάθε φορά στο σωστό 1/3 της πυραμίδας, αν και η εισπήδηση από το ένα στο άλλο, συνήθως προς τα κάτω, είναι στο πρόγραμμα ανά πάσα στιγμή. Στη μνημονιακή δεκαετία ουκ ολίγοι πέσανε με πάταγο από την κορυφή στον πάτο. Το αντίστροφο σπάνισε. 

Η ελληνική οικονομία μπορεί να έχει ανάπτυξη ακόμη και 5% φέτος, αλλά το κατώτατο 1/3 της κοινωνίας να χάσει άλλο ένα 20% από το εισόδημά του. Οι επενδύσεις μπορεί να απογειωθούν χάρη και στους πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης, αλλά οι όροι απασχόλησης μπορεί να επιδεινωθούν. Η κερδοφορία των μεγάλων ομίλων μπορεί να συνεχίσει τη φρενήρη αύξησή της, αλλά ο πληθωρισμός μπορεί να φρενάρει τη ζήτηση. Στα λιμάνια του κόσμου μπορεί να φρακάρουν τα εμπορεύματα, αλλά ο εφοπλισμός μπορεί να ξεσκίζεται σε υπερέσοδα και νέες παραγγελίες πλοίων. Η Ευρώπη μπορεί να εκπαιδεύει τα πλήθη στην εξοικονόμηση ρεύματος και καυσίμων, αλλά οι ενεργειακές εταιρείες να κολυμπάνε σε ρευστότητα μεγαλύτερη και από αποθέματα πετρελαίου και αερίου. Ολόκληρος ο κόσμος μπορεί να τρέχει ιλιγγιωδώς προς ύφεση μεγαλύτερη και από εκείνη της χρηματοπιστωτικής κρίσης, αλλά τα εταιρικά αποτελέσματα να απογειώνονται. 

Τελικά τα πράγματα ίσως είναι πιο απλά απ’ όσο φαίνονται. Ο κόσμος των 2/3 είναι δύο κόσμοι χωριστά. Τρέχουν με διαφορετικές ταχύτητες και σε διαφορετικές κατευθύνσεις. Δεν ζουν στην κοσμάρα τους ο Μητσοτάκης, οι αισιόδοξες τράπεζες, οι περιχαρείς διευθύνοντες σύμβουλοι των εισηγμένων με τα τρελά αποτελέσματα εξαμήνου. Η κοσμάρα τους είναι ακριβώς αυτή. Χρήμα, αρπαχτές και επενδυτικές ευκαιρίες για το κορυφαίο 1/3. Εφησυχασμός, ανεμελιά και εκλογικό μασάζ για το μεσαίο 1/3. Φιλανθρωπικά επιδοματάκια, κι αν χρειαστεί ξύλο μετά παρακολουθήσεων για το κατώτερο 1/3. 

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ 

Η κοινωνία των δύο τρίτων είναι μια κοινωνία που ζει με υψηλή ανεργία, που ανέχεται μια νέα φτώχεια, εξασφαλίζει υλικά μόνο τον πυρήνα του εργατικού δυναμικού σε κάποιο βαθμό και παράγει περιθωριοποιημένες ομάδες ανίκανες για κοινωνική σύγκρουση. 

Πέτερ Γκλοτζ, «Die Arbeit der Zuspitzung» (1984)