Υπέρ αδυνάτου (καπιταλισμού) -4/10/2008

Ξαφνικά, όλος ο κόσμος απέκτησε έναν διακεκριμένο εχθρό. Οι κυβερνήσεις, οι επιχειρηματίες και οι ενώσεις τους, οι οικονομικοί αναλυτές, οι τραπεζίτες, οι μεγαλοεπενδυτές, οι κερδοσκόποι, οι αεριτζήδες, οι τζογαδόροι, οι μικροεπιχειρηματίες, οι φοβισμένοι αποταμιευτές και οι απελπισμένοι δανειολήπτες, οι ανασφαλείς εργαζόμενοι και οι θυμωμένοι άνεργοι, οι ανέστιοι και οι πένητες του Τρίτου Κόσμου, όλοι τους, σαν να βρίσκονται στην ίδια πλευρά του οικονομικού πολιτισμού τριών αιώνων, τα έβαλαν με τον καπιταλισμό. Μοιάζει απίστευτο. Και αυτό συνέβη ακριβώς την εποχή που αυτός ο πολύπλοκος και αντιφατικός οικονομικός μηχανισμός βρισκόταν στο ιδεολογικό του απόγειο, έμοιαζε να είχε εδραιώσει το παγκόσμιο ηθικό του μονοπώλιο.

Να προσθέσω, βεβαίως, και την βαρύνουσα άποψη των αστρολόγων που, απ’ ό,τι άκουσα, βλέπουν με δέος το πέρασμα του Πλούτωνα στον Αιγόκερω (αγνοώ τι σημαίνει αυτό) το οποίο σηματοδοτεί την απαρχή μιας μακρόχρονης κρίσης (τουλάχιστον μέχρι το 2015, λένε) και τον αυξημένο ρόλο του κράτους στις οικονομικές εξελίξεις, καθότι ο Πλούτων εκπροσωπεί τα συλλογικά όργανα εξουσίας. Έτσι, ακόμη και οι αστρολόγοι αποσύρονται διακριτικά από το φλερτ τους με τον ανορθολογισμό των αγορών και προσχωρούν στη μόδα του κρατισμού. Μη χέσω…

Επειδή γεμίσαμε προφήτες μιας κατάρρευσης που μάλλον δεν θα έρθει, επειδή πήξαμε στους δημόσιους κατήγορους του καπιταλισμού, μου γεννάται η ακαταμάχητη παρόρμηση να τον υπερασπίσω. Είναι μια εξίσου ανορθολογική αντίδραση με αυτή των αστρολόγων ή των υστερικών οικονομετρών και αναλυτών που λίγο έλειψε να καλέσουν τα πλήθη σε λυντσάρισμα των Αμερικανών βουλευτών γιατί αρνούνταν να εγκρίνουν το κρατικό δώρο των 700 δισ. δολαρίων στις τράπεζες και στα χρηματιστήρια. Συμβαίνει, βλέπετε, το εξής παράδοξο: οι άνθρωποι, οι τάξεις, οι κοινωνίες, οι πολιτικές ομάδες και οι ιδεολογικές σέχτες που αντιστέκονταν με πείσμα στο μοντέλο παγκοσμιοποίησης το οποίο αυταρχικά μας επέβαλε η διεθνής πολιτικο-οικονομική ελίτ, οι ίδιοι που πολέμησαν με πείσμα την απελευθέρωση των αγορών και τα δόγματα της αυτορύθμισης, τις ιδιωτικοποιήσεις, τη συρρίκνωση του οικονομικού ρόλου του κράτους, τώρα αποδεικνύεται ότι είχαν δίκιο. Το ίδιο συμβαίνει και με όσους αντιτάχθηκαν στο Μάαστριχτ ή στη Συνθήκη της Λισαβόνας και σε όλες τις οβιδιακές μεταμορφώσεις της Ευρώπης από πολιτική ένωση κυρίαρχων κρατών σε ενιαία αγορά της ασυδοσίας. Μπορεί τα επιχειρήματα όλων αυτών που επιχείρησαν να φράξουν τον φιλελεύθερο μονόδρομο να ήταν αδύναμα- αποτυπωμένα σε μολότοφ, απελπισμένους ακτιβισμούς και ξύλινα «όχι»- ωστόσο αποδείχθηκαν ακριβέστερα από τον παράδεισο που υποσχόταν ο νεοφιλελευθερισμός.

Τώρα, βρισκόμαστε στο σχιζοφρενικό σημείο ώστε, είκοσι χρόνια μετά την κατάρρευση του ανύπαρκτου σοσιαλισμού και την παταγώδη αποτυχία του σοβιετικού κρατικού καπιταλισμού, πολλοί να προβλέπουν πως οι ΗΠΑ θα γίνουν το «πρώτο κομμουνιστικό κράτος» στην ιστορία της ανθρωπότητας. Τόσο καλά! Αυτό, βεβαίως, θα μπορούσε να συμβεί μόνο στη ρηχή φαντασία όσων έχουν ανοήτως καταλάβει ότι κομμουνισμός σημαίνει ισχυροποίηση του κράτους, κρατικοποίηση του κοινωνικού πλούτου και αποξένωση της μεγάλης κοινωνικής πλειοψηφίας από την απόλαυσή του. Αν ισχύουν αυτά, τότε ζούμε τη μεγάλη στιγμή της μετάβασης. Και χωρίς επανάσταση. Η κρατικοποίηση των ζημιών και η ιδιωτικοποίηση των κερδών της παγκόσμιας οικονομικής ελίτ είναι το μεγάλο άλμα προς τον κομμουνισμό. Και καθώς όλα τα νεοφιλελεύθερα τρωκτικά, οι κεντροτραπεζίτες και οι πολιτικοί συνωθούνται στην προπαγάνδιση αυτών των «νέων» πολιτικών δεν μένει άλλο από το να προσυπογράψουν το Κομμουνιστικό Μανιφέστο.

Ευτυχώς, δεν έχουμε γίνει ακόμη τόσο βλάκες. Και γι’ αυτό είναι ίσως προτιμότερο να υπερασπίσουμε τον καπιταλισμό στην πυρηνική του εκδοχή από το να ανεχτούμε την «κομμουνιστικοποίησή» του. Οι ρεπουμπλικάνοι βουλευτές, έστω και από ένστικτο πολιτικής αυτοσυντήρησης, σωστά αντιλήφθηκαν ότι η συστημική επιχείρηση σωτηρίας του τουρμπο-καπιταλισμού είναι μια γιγανταία ληστεία του κοινωνικού πλούτου, μια σκανδαλώδης αναδιανομή του υπέρ των τζογαδόρων του καπιταλισμού που θα τους εξευτελίσει στους ψηφοφόρους τους. Η αναβίωση του παραδοσιακού κρατικού παρεμβατισμού και προστατευτισμού που βιώνουμε δεν είναι αποτέλεσμα μιας ειλικρινούς αποδοχής της ιδεολογικής ήττας που υφίσταται διεθνώς ο νεοφιλελευθερισμός, αλλά απλή προσαρμογή της απληστίας της παγκόσμιας ελίτ στις βίαιες καμπές του οικονομικού κύκλου. Τα μέτρα που προωθούνται και στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη, δεν είναι καν ένας κλασικός κεϋνσιανισμός ή μεταμοντέρνος νεοκεϋνσιανισμός. Δεν είναι ούτε ένα New Deal τύπου Ρούζβελτ που έριξε γενναιόδωρα το βάρος του (και τους κρατικούς πόρους) στην πλευρά της ζήτησης για να ανορθώσει αποτελεσματικά τις αναπτυξιακές επιδόσεις της αμερικανικής οικονομίας. Το New Deal, άλλωστε, αδιαφόρησε παγερά για τη Wall Street και τους αεριτζήδες των μετοχών και της τραπεζικής πίστης. Εξ ου και η Wall δεν ανέκαμψε στα προ το 1929 επίπεδα παρά μόλις το 1954. Εδώ γίνεται ακριβώς το αντίθετο. Το κράτος σώζει μόνο τους δημιουργούς, τους ηθικούς και φυσικούς αυτουργούς της κρίσης (ή, για να είμαστε ακριβείς, μερικούς απ’ αυτόύς), όχι τα τωρινά ή μελλοντικά της θύματα. Ποιο θα είναι το μελλοντικό αποτέλεσμα; Εκτός από το καραγκιοζιλίκι όσων από αγοραίους φιλελεύθερους μεταλλάσσονται σε ενθουσιώδεις κρατιστές, θα ζήσουμε πιθανότατα μια μετακύλιση της κρίσης σ’ αυτό που ορίζεται ως πραγματική οικονομία. Αλλά εκεί δεν θα έχει τη μορφή της «εξαέρωσης» μιας φούσκας, της εξαΰλωσης υπεραξιών που εγγράφουν τα ευαγή τραπεζικά ιδρύματα στα χαρτοφυλάκιά τους. Αλλά μια έκρηξη φτώχειας και ανεργίας, πρώτα στην περιφέρεια της παγκοσμιοποιημένης αγοράς και τελικά και στα «κέντρα» της. Ο «κρατισμός» που επελέγη ως φάρμακο της κρίσης το μόνο που θα επιτύχει είναι να επιταχύνει και να οξύνει τη βιαιότητα (και σκληρότητα) του οικονομικού κύκλου. Το χρήμα που δεσμεύεται σήμερα υπέρ πιστωτικού συστήματος, αύριο (κυριολεκτικά αύριο) θα λείψει από την κατανάλωση, τις επενδύσεις, την απασχόληση.
Εγώ ούτε κεϋνσιανός ούτε νεοκεϋνσιανός είμαι. Και δεν κρύβω την ικανοποίησή μου για κάποιου είδους δικαίωση όλων των επιχειρημάτων που έχω υποστηρίξει κατά του καταθλιπτικού δογματισμού της αγοράς. Ούτε κρύβω την άγρια χαρά που νιώθω για τον τεκτονικό σεισμό που υφίσταται ο πολιτισμός του ελεύθερου ανταγωνισμού (και ανόθευτου, αν δεν τον νόθευαν σκανδαλωδώς οι κρατικές ενέσεις). Ωστόσο, επειδή παγκόσμια επανάσταση δεν βλέπω στον ορατό ορίζοντα, προτιμώ να μη θρηνήσουμε θύματα. Θύματα όχι μεταφορικά, αλλά πραγματικά: πεινασμένους στον Νότο της ανέχειας, αυτόχειρες δανειολήπτες, ξεσπιτωμένους νεόπτωχους και απελπισμένους ανέργους στον Βορρά της ευημερίας. Νεκρούς σε πραγματικά πεδία μάχης, σε τελευταία ανάλυση- γιατί στην άκρη κάθε μεγάλης ύφεσης παραμονεύει σχεδόν πάντα κι ένας μεγάλος πόλεμος. Αν πρόκειται να σωθούν ζωές, προτιμώ, λοιπόν, να λειτουργήσει ο καπιταλισμός της πραγματικής οικονομίας – αυτός που δημιουργεί πλούτο απτό, απολαύσιμο και βρώσιμο- από το να σωθεί ο καπιταλισμός των εικονικών υπεραξιών και της χειροπιαστής ληστείας. Έτσι κι αλλιώς το σύστημα έχει χάσει μάλλον οριστικά το ηθικό του πλεονέκτημα και την ιδεολογική του ηγεμονία (καημένε, κύριε Φουκουγιάμα…) και οι ανένδοτοι υπερασπιστές του ζουν το πολιτικό τους κραχ. Μέχρι να (ξανα)ανακαλυφθεί αντίπαλο δέος προέχει η επιβίωση των ανθρώπων.

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ (4/10/2008)

….Το πιστωτικό σύστημα επιταχύνει την υλική ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και τη δημιουργία της παγκόσμιας αγοράς, που, σαν υλικές βάσεις της νέας μορφής παραγωγής, η δημιουργία τους αποτελεί το ιστορικό καθήκον του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής. Ταυτόχρονα, η Πίστη επιταχύνει τα βίαια ξεσπάσματα αυτής της αντίφασης, τις κρίσεις, και έτσι δυναμώνει τα στοιχεία διάλυσης του παλιού τρόπου παραγωγής…
Τα διπλά χαρακτηριστικά που ενυπάρχουν στο πιστωτικό σύστημα από τη μια μεριά αναπτύσσουν στο πιο καθαρό και κολοσσιαίο σύστημα παιχνιδιού και αγυρτείας τα ελατήρια της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής, τον πλουτισμό με την εκμετάλλευση ξένης εργασίας και περιορίζουν όλο και περισσότερο τον αριθμό των λίγων που εκμεταλλεύονται τον κοινωνικό πλούτο. Από την άλλη μεριά, όμως, δημιουργούν τη μεταβατική μορφή σε έναν άλλο τρόπο παραγωγής- αυτή η διπλή ιδιότητα είναι που δίνει στους κυρίους κήρυκες της Πίστης, στον Λώου και στον Ισαάκ Περέιρ, τον ευχάριστο μικτό χαρακτήρα του αγύρτη και του προφήτη.

Καρλ Μαρξ, «Το Κεφάλαιο»

Ο Καραμανλής ως κεφάλαιο (27/9/2008)

Στην αρχή με ξένισε κάπως η σημειολογία της διατύπωσης. Ύστερα σκέφτηκα πως ο Μεϊμαράκης υπουργός είναι, πρωτοκλασάτο στέλεχος είναι, έχει διατελέσει και γραμματέας του κόμματος, επιστήθιος του Καραμανλή, δεν μπορεί, κάτι θα ξέρει περισσότερο. Κατόπιν, παρατήρησα ότι υπάρχει μια συνέχεια στις αναφορές του: «Ο Καραμανλής αποτελεί το βασικό κεφάλαιο της ΝΔ». Και επίσης: «Δεν είναι δυνατό με προσωπικές συμπεριφορές να σπαταλάμε το κεφάλαιο Καραμανλής».

Αποφάσισα λοιπόν να ενσαρκώσω, να δώσω υλική υπόσταση στο σχήμα λόγου. Κι άρχισα να σκέφτομαι τον Καραμανλή ως κεφάλαιο.

Υποθέτω ότι ο υπουργός Άμυνας δεν υπονοεί την ταξική υπόσταση του κόμματός του και του αρχηγού του χρησιμοποιώντας τη λέξη κεφάλαιο. Αν η διατύπωση υπονοούσε ότι η ΝΔ είναι κόμμα του κεφαλαίου και ο αρχηγός της κατ’ εξοχήν εκπρόσωπός του θα είχαμε καθαρίσει. Μια τέτοια απλοϊκή και κυνική ομολογία θα αποσαφήνιζε πλήρως το πολιτικό τοπίο, θα πέταγε στα σκουπίδια τα φληναφήματα περί λαϊκής δεξιάς, κόμματος του μεσαίου χώρου, επανίδρυσης, ανααχηματισμού και θα έθετε τα κοινωνικά στρώματα ενώπιον μιας καθαρής επιλογής: με ποιους θα παν και ποιους θ’ αφήσουν. Αλλά υπάρχουν δύο προσκόμματα σε μια τέτοια αντιστοίχηση. Πρώτον, το κεφάλαιο προ πολλού έχει εγκαταλείψει τις αποκλειστικές κομματικές προτιμήσεις και έχει επιλέξει να εκπροσωπείται όχι από ένα κόμμα, αλλά από ένα σύστημα κομμάτων τα οποία μεταλλάσσονται διαχρονικά, πέρα από τον χώρο και τον χρόνο του οικονομικού και επιχειρηματικού κύκλου. Και δεύτερον, είναι εντελώς ντεμοντέ, αν όχι και πολιτική αυτοκτονία, να δηλώνεις κόμμα του κεφαλαίου, ιδιαίτερα σήμερα που το κεφάλαιο εγκαταλείπει τα φιλανθρωπικά προσχήματα, επιδεικνύει το αποκρουστικό πρόσωπο της απληστίας κι έχει γίνει αντιπαθές ακόμη και στους ίδιους τους κεφαλαιοκράτες.

Ως εκ τούτου, η μεϊμαράκεια σημειολογία κάπου αλλού το πάει (μη θεωρείτε τίποτα αυτονόητο και κοινότοπο, προσποιηθείτε ότι είστε εντελώς ηλίθιοι για να απολαύσουμε την επέκταση του συλλογισμού).

Μια δεύτερη εξήγηση, λοιπόν, προϋποθέτει να αντιληφθούμε το κυβερνών κόμμα και την φαιογάλανη διακυβέρνηση ως οικονομικό οργανισμό. Δηλαδή, σαν εταιρεία. Σαν μια ΑΕ ή μια ΕΠΕ, για παράδειγμα, αν όχι και ως Ομόρρυθμη Εταιρεία. Εδώ ανοίγει ένα νομικό πεδίο με λεπτές διαφοροποιήσεις ως προς το τι τύπου εταιρεία είναι η ΝΔ. Αν πρόκειται για Ανώνυμη, ο Καραμανλής αποτελεί αναμφισβήτητα το μετοχικό της κεφάλαιο. Το οποίο επενδύθηκε ευφυώς στην κατάρρευση του φαιοπράσινου αντιπάλου δέους προ πενταετίας, απέσπασε το μεγαλύτερο μερίδιο αγοράς του, λεηλάτησε τις υπεραξίες και την τεχνογνωσία του στη διασπάθιση του δημοσίου χρήματος. Τα στελέχη κόμματος και κυβέρνησης, ως μέτοχοι με μετοχές κοινές ή προνομιούχες, άντλησαν άπληστα όλες τις υπεραξίες που δημιούργησε η κυανή Α.Ε. και ετοιμάζονται να βάλουν χέρι και στο μετοχικό της κεφάλαιο, δηλαδή στον Καραμανλή. Αλλά η χρυσοτόκος όρνιθα έφτασε στα όριά της. Τρεις λύσεις έχει μπροστά της η Α.Ε. Ή να προχωρήσει σε αύξηση μετοχικού κεφαλαίου (το οποίο, όμως, τι ακριβώς σημαίνει; Να παχύνει ο Καραμανλής; Ή μήπως να προσφύγει στο χρηματιστήριο της κάλπης; Και ποιος θα εμπιστευτεί χρήματα σε μια μετοχή σε ελεύθερη πτώση;) Ή να βγει από το χρηματιστήριο, να εξαγοράσει τους μετόχους και να προσφύγει σε τραπεζικό δανεισμό για να εξελιχθεί τελικά σε μονοπρόσωπη ΑΕ, με τον Καραμανλή μοναδικό μέτοχο – one man show. Ή, τέλος να κηρύξει πτώχευση και να περιμένει την κρατικοποίησή της, κατά την προσφιλή μέθοδο του κρατικού καπιταλισμού που ενέσκηψε ως ύστατος νεοφιλελευθερισμός στην άλλη όχθη του Ατλαντικού. Από τις τρεις λύσεις καμιά δεν προσφέρει ασφαλή διέξοδο. Η χθεσινή Κεντρική Επιτροπή της ΝΔ, αν την αντιληφθούμε ως συνέλευση των μετόχων, ουδεμία αύξηση κεφαλαίου επέφερε. Οι τράπεζες δεν είναι ηλίθιες για να δανείσουν μια ζημιογόνο εταιρεία. Και το κράτος κινείται ήδη (χάρη στην αλογοσκούφεια λογιστική), στα όρια της πτώχευσης για να μπορεί να σώσει οποιονδήποτε άλλο πτωχεύοντα.

Ωστόσο, τίποτε στη λειτουργία της Ν.Δ. δεν θυμίζει Ανώνυμη Εταιρεία, αρχές εταιρικής διακυβέρνησης, Διεθνή Λογιστικά Πρότυπα. Αν είναι ακριβής η εικόνα που διαμορφώνεται εσχάτως, με τους μισούς υπουργούς να αυξάνουν τα περιουσιακά τους χαρτοφυλάκια ως «σορτάκηδες» της Wall και τους άλλους μισούς να αφρίζουν από φθόνο διότι αντί να βάζουν βγάζουν από την τσέπη, τότε η ΝΔ δεν είναι σε καμία περίπτωση Ομόρρυθμος Εταιρεία (στην οποία δεν ισχύει το άλλος γ…. και άλλος πληρώνει). Θα μπορούσε επίσης να θεωρηθεί Ετερόρρυθμος Εταιρεία, με την έννοια ότι ο Καραμανλής έχει βάλει τα πολλά λεφτά κι όλοι οι άλλοι έχουν εισφέρει ψιλολόγια, άρα ο πρωθυπουργός ως βασικό κεφάλαιο της εταιρείας ευθύνεται απεριόριστα και με όλα τα περιουσιακά του στοιχεία. Αλλά, αν έχω αντιληφθεί καλά, ο Καραμανλής προτίθεται να ανασχηματίσει ή να αναδομήσει οποιονδήποτε άλλο πλην του εαυτού του, άρα δεν επιδεικνύει συμπεριφορά ομορρύθμου εταίρου ετερορρύθμου εταιρείας.

Απομένει η εκδοχή της Εταιρείας Περιορισμένης Ευθύνης. Σημειολογικά αυτό ταιριάζει απόλυτα και στη φαιογάλανη διακυβέρνηση και στον Καραμανλή προσωπικά που δεν έχουν ευθύνη για ο,τιδήποτε κακό συμβαίνει σ’ αυτή τη χώρα. Πάντα φταίνε οι άλλοι: το επάρατο ΠΑΣΟΚ, η διεθνής κρίση, οι σατανικές συντεχνίες, οι διεφθαρμένοι κρατικοί λειτουργοί, οι μεταρρυθμιστικές ακαμψίες της ελληνικής κοινωνίας. Αλλά, αν θέλουμε να είμαστε συνεπείς προς το γράμμα του νόμου πρέπει να αποκλείσουμε κι αυτή την εκδοχή. Ο νόμος απαγορεύει στις ΕΠΕ να ασκούν δραστηριότητες τραπεζικές, ασφαλιστικές, χρηματιστηριακές, διαχείριση χαρτοφυλακίου αξιογράφων, διαχείριση αμοιβαίων κεφαλαίων, χρηματοδοτική μίσθωση, πρακτορεία επιχειρηματικών απαιτήσεων και αθλητικές δραστηριότητες. Ένας πρόχειρος απολογισμός της υπερτετραετούς θητείας (από τα ομόλογα μέχρι το Βατοπέδι), όμως, καταδεικνύει ότι τα περισσότερα μέλη της νέας διακυβέρνησης, συμπεριλαμβανομένων και των κουμπάρων, φίλων τους, των συζύγων τους, των εξ αίματος και εξ αγχιστείας συγγενών τους, των μπατζανάκηδών τους, επιδίδονται κατ’ εξοχήν σ’ αυτές τις απαγορευμένες δραστηριότητες, και σε βαθμό τέτοιο ώστε αποκλείεται να προλαβαίνουν να ασκήσουν και διακυβέρνηση. Πολυτέλειες, τώρα...

Έχουμε, λοιπόν, αποκλείσει όλες τις δυνατές εκδοχές για τη νομική μορφή της εταιρείας στην οποία ο Καραμανλής αποτελεί το κεφάλαιο. Αναρωτιέμαι, όμως, αν η μεϊμαρέκεια έκκληση «μη σπαταλάτε το κεφάλαιο Καραμανλή) περιείχε έναν άλλο φορολογικό υπαινιγμό. Το φορολογικό μας σύστημα, ως γνωστόν, επιτρέπει στους εισοδηματίες να αιτιολογούν φορολογικά μέρος των δαπανών τους με τη λεγόμενη «ανάλωση κεφαλαίου». Αν πήραν, για παράδειγμα, 73 ακίνητα, 152 αυτοκίνητα 4χ4 και καμιά ογδονταριά σκάφη αναψυχής και μπορούν να το δικαιολογήσουν με το «κομπόδεμά» τους, έχει καλώς. Αλλά, πόσο ν’ αντέξει το «κομπόδεμα Καραμανλής»; Σε πόσα ακίνητα και σκάφη αναψυχής αντιστοιχεί; Αν, λοιπόν, οι «λυσσασμένοι για εξουσία» (που έλεγε κι η Φάνη) γαλάζιοι φύλαρχοι το παράκαναν στην «ανάλωση κεφαλαίου», δεν έχουν υποπέσει απλώς σε φοροδιαφυγή, αλλά σε κανονικό ξέπλυμα μαύρου χρήματος (αλλά, πού Ζορμπάς πλέον να τους τσιμπήσει;)

Το πιθανότερο είναι ότι θα μείνουμε με την απορία για το τι είδους εταιρεία είναι η Ν.Δ. Και έχοντας αποκλείσει όλους τους άλλους τύπους, απομένει αυτός της off shore να της ταιριάζει περισσότερο που μπορεί να ιδρυθεί με κεφάλαιο ευτελέστατο κι ας διαχειρίζεται αξίες δισεκατομμυρίων (υποθέτω ότι ο κ. Βουλγαράκης δεν είναι η εξαίρεση). Και τι είδους κεφάλαιο είναι ο Καραμανλής, εν τοιαύτη περιπτώσει; Ένα κεφάλαιο ορφανό, κατασπαταλημένο ή απλώς υπερεκτιμημένο, στα όρια μιας πολιτικής (και αφόρητα ηθικολογικής) φούσκας της οποίας απλώς απολαμβάνουμε τώρα την εκκωφαντική εξαέρωση.
Συμπέρασμα: Κάτω το κεφάλαιο. Έτσι, γενικώς…

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ (27/9/2008

Σ’ ευχαριστώ, ω εταιρεία
εν αφθονία μου παρέχεις
στέγη, τροφή και προστασία

Σ’ ευχαριστώ, ω εταιρεία
Ω, τα παιδιά αυτού του κόσμου
Χλωμά τρελά και κουρασμένα
παίρνουν το δρόμο για τη μητέρα
κι εγώ ξαναγυρνώ σ εσένα.

Διονύση Σαββόπουλου, «Μπάλος» (1970)

Τρία συντέλειες σε συσκευασία μίας (20/9/2008)

Είμαστε στη μοναδική θέση να ζήσουμε τρεις συντέλειες ακόμη, πριν από την τελική συντέλεια του κόσμου (την οποία -ευτυχώς- δεν θα ζήσουμε, εκτός αν αποδειχθούν αληθινοί όσοι προβλέπουν ότι όλα θα χαθούν στη μαύρη τρύπα του CERN μέχρι τα τέλη του χρόνου). Εν αναμονή της αβέβαιης και απλώς εικαζόμενης τελικής συντέλειας, ας απολαύσουμε τις βέβαιες, έστω και ατελείς.

Συντέλεια πρώτη. Το τέλος της Νέας Δημοκρατίας και της φιλελεύθερης αβελτηρίας. Κατά ένα παράδοξο τρόπο, αν και ο Θεός είναι κατά τεκμήριο συντηρητικός, φαίνεται ότι έβαλε το χέρι του στην επιτάχυνση αυτού του τέλους. Τι άλλο να υποθέσει κανείς αφού οι επί γης εκπρόσωποί του, και μάλιστα οι αυθεντικότεροι, οι original του Αγίου Όρους, επιτάχυναν την αποσύνθεση του μύθου, την εξαέρωση της νεοφιλελεύθερης και ηθικολογικής φούσκας μέσα σε δυο-τρεις εβδομάδες;

Συντέλεια δεύτερη. Το τέλος της Pax Americana. Δεν είμαι καθόλου βέβαιος ότι πρέπει κανείς να χαίρεται με την ανάδυση του απροσδόκητου ρωσικού ιμπεριαλισμού (με όλα τα χαρακτηριστικά ενός κανονικότατου ιμπεριαλισμού των αγορών και της στρατιωτικοπολιτικής επέκτασης). Αλλά τουλάχιστον μπορούμε να ανακουφιστούμε με την αποδυνάμωση του αμερικανικού (ή, ορθότερα, ευρω-ατλαντικού) ιμπεριαλισμού που επέβαλε το καταθλιπτικό δόγμα της «ενιαίας σκέψης» και -το χειρότερο- της ενιαίας πράξης.

Συντέλεια τρίτη. Το τέλος του καπιταλισμού; Κρατηθείτε, μη σκίσουμε και κανένα καλσόν. Όμως σίγουρα ζούμε το τέλος των ελεύθερων αγορών, όπως τουλάχιστον τις συνέλαβαν οι αρρωστημένοι νόες που την τελευταία εικοσαετία κινούνται ως μοναδικοί κάτοικοι του πλανήτη ανάμεσα στα διευθυντικά επιτελεία των χρηματοπιστωτικών κολοσσών, τις ηγεσίες κυβερνήσεων και διεθνών οργανισμών και τα ακαδημαϊκά θερμοκήπια του οικονομικού δογματισμού. Ζούμε την ιστορική ήττα του νεοφιλελευθερισμού, αλλά με έναν τρόπο καταστροφικό όχι για τους εμπνευστές και προπαγανδιστές του, μα για τα κατεξοχήν θύματά του. Δηλαδή εμάς. Είτε είμαστε στη θέση ενός νευρικού Αμερικανού αποταμιευτή. Είτε είμαστε ανήσυχοι νεοέλληνες δανειολήπτες. Είτε περιλαμβανόμαστε στο 1 δισεκατομμύριο ανθρώπους που φέτος τους επισκέφθηκε -με φονικές διαθέσεις- η πείνα.

Η κρίση που τώρα κορυφώνεται με όλα τα χαρακτηριστικά ενός κανονικού κραχ -λέξη που ουδείς χρησιμοποιεί επισήμως προφανώς για εξορκίσει το κακό (ακόμη κι οι αγορές έχουν τις προλήψεις τους, επενδεδυμένες με τεχνικό, ακαδημαϊκό μανδύα)- είναι μια ακόμη φάση ενός διετούς φαύλου κύκλου που αφήνει πίσω του νεκρούς. Πριν χύσουμε δάκρυα για τις υπεραξίες που χάθηκαν σε λίγα εικοσιτετράωρα από τα παχυλά χαρτοφυλάκια της Wall και της Ευρώπης, πριν μελαγχολήσουμε επειδή η λίστα του «Forbes» με τους πλουσιότερους Αμερικανούς τούς εμφανίζει φέτος κατά τι φτωχότερους, καλό θα ήταν να βάλουμε στον απολογισμό μας τα 6 εκατομμύρια θανάτους που προστέθηκαν -σύμφωνα με τον ΟΗΕ- στη στατιστική της πείνας. Η επισιτιστική κρίση ήταν η πρώτη πραγματική εκδήλωση του χρηματοπιστωτικού πανικού που σαρώνει τις αγορές. Και μαζί με τις μαζικές εξώσεις των ανυποψίαστων Αμερικανών δανειοληπτών από τα ενυπόθηκα σπίτια τους, οι μόνες που δίνουν ανθρώπινη διάσταση σ’ ένα παιχνίδι που μοιάζει απλώς με τζόγο.

Υπάρχει μια λεπτή κόκκινη γραμμή που διαπερνά όλα τα διαδοχικά ή ταυτόχρονα φαινόμενα της παγκόσμιας οικονομίας, από την κρίση των τροφίμων, στη φρενήρη κούρσα του «μαύρου χρυσού» και από τη δημοσιονομική κρίση στην ύφεση που καθηλώνει τις ακόρεστες για ανάπτυξη εθνικές αγορές. Ποια είναι αυτή η κόκκινη γραμμή; Το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο, το οποίο αποδεικνύει για πολλοστή φορά, με χίλιους δυο τρόπους, τον παρασιτικό του χαρακτήρα. Για το περιγράψω τελείως απλοϊκά: τραπεζίτες και επενδυτικά funds επιχείρησαν προκαταβολικά να αντισταθμίσουν τις διαφαινόμενες απώλειες από τον τζόγο πάνω στα επισφαλή στεγαστικά δάνεια, πρώτον, κάνοντας παιχνίδι με τις τιμές των τροφίμων και, δεύτερον, βγάζοντας όσο το δυνατό περισσότερα σπασμένα από το ράλι των ενεργειακών προϊόντων. Οι υπεραξίες που χάνονται από τις τραπεζικές μετοχές σήμερα τόσο βίαια (σαν βροντερή πορδή έπειτα από υπερβολική κατανάλωση οσπρίων), θα πρέπει να αναζητηθούν ήδη στην τρομακτική ρευστότητα που διαθέτουν οι σεΐχηδες του πετρελαίου, στα κέρδη που έχουν μπαζώσει τα επενδυτικά κεφάλαια από το χρηματιστηριακό παίγνιο σε τρόφιμα και καύσιμα, στις αγοραπωλησίες γης και ακινήτων που έχουν καταγραφεί στα χαρτοφυλάκιά τους, στις υπεραξίες που θα επιτύχουν λίαν προσεχώς οι μετοχές εταιρειών της πραγματικής οικονομίας, από την πληροφορική μέχρι τις κατασκευές και από τη μεταποίηση τροφίμων μέχρι την αμυντική βιομηχανία.

Όταν προ μηνών ο πρόεδρος του Eurogroup, Ζαν Κλοντ Γιούνκερ, επιτίθετο με βιαιότητα εναντίον της απληστίας των μάνατζερ του χρηματοπιστωτικού τομέα για τις προκλητικές αμοιβές τους, κι όταν οι «17 σοφοί» της Ευρώπης με το μανιφέστο τους υπέρ ενός «αξιοπρεπούς καπιταλισμού» κατήγγειλαν ουσιαστικά τους τραπεζίτες ως αρχιτέκτονες μιας παγκόσμιας λεηλασίας, υποθέτω ότι δεν είχαν καμιά διάθεση να επιβεβαιώσουν τον Μαρξ. Αλλά, αναπόφευκτα το έκαναν, αποδίδοντας στην Πίστη τα χαρακτηριστικά «τζόγου και αγυρτείας». Δικαίωσαν ακόμη και τον Μωάμεθ, που προορίζει για τους τοκογλύφους ένα εκλεκτό, καυτό μέρος στην Κόλαση. Αλλά αυτή η καθυστερημένη ηθικοπολιτική «εξέγερση» κατά της παρασιτικής Πίστης είναι καθαρή βλακεία, αν όχι και υποκρισία.

Στην πραγματικότητα ο καπιταλισμός (άρα και οι καπιταλιστές, είτε είναι «παραγωγικοί βιομήχανοι» είτε είναι «αργόσχολοι εισοδηματίες») οφείλει στο χρηματοπιστωτικό σύστημα την ευδαιμονική ανάπτυξη δύο αιώνων. Χωρίς τους τραπεζίτες, που μετέτρεψαν τις μεγάλες ατομικές περιουσίες σε μετοχικές εταιρείες και τους ιδιοκτήτες σε απλούς εισπράκτορες μερισμάτων, δεν θα έσπαζαν τα εσωτερικά δεσμά του παραγωγικού μας πολιτισμού ούτε θα δημιουργούνταν η παγκόσμια αγορά, η οποία ζει σήμερα την απόλυτη ακμή της έπειτα από το δειλό ξεκίνημά της τον 19ο αιώνα. Το χρηματοπιστωτικό σύστημα είναι ένα είδος απελευθερωτή του καπιταλισμού. Οφείλουμε να του το αναγνωρίσουμε. Πήρε το παραγωγικό κεφάλαιο από τους απρόθυμους, ράθυμους ή ανέμπνευστους κεφαλαιοκράτες και το κοινωνικοποίησε, αναδιανέμοντάς το σε χαρισματικούς, ευρηματικούς και άπληστους κυνηγούς του πλούτου, επιφέροντας τα παραγωγικά και τεχνολογικά άλματα που φτάνουν στο σπίτι μας σαν προϊόντα που ήταν αδιανόητα για τους προγόνους μας. Αλλά, ταυτόχρονα, ο απελευθερωτής γίνεται ένας κυνικός υποδουλωτής. Γιατί καθιστά όλο και μεγαλύτερο μέρος του πλούτου που κοινωνικοποιεί κτήμα όλο και λιγότερων ανθρώπων. Είναι μια αντίφαση σχιζοφρενική, που κάνει τις αναταράξεις του οικονομικού κύκλου όλο και πιο βίαιες, και ίσως στο μέλλον πιο συχνές.

Σ’ αυτή τη σχιζοφρενική αντίφαση έχει τη ρίζα του και ο καβγάς για τη «φούσκα». Φούσκα; Τι εστί φούσκα; Αέρας κοπανιστός. Πράγματι, οι τεράστιες υπεραξίες που συσσώρευσε το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο έχουν χαρακτήρα πλασματικό, εικονικό. Αλλά, αυτό δεν σημαίνει ότι είναι υπεραξίες άυλες, ανύπαρκτες, θεόσταλτες. Αυτό είναι καθαρή βλακεία. Η ρευστότητα που για δύο δεκαετίες λίμναζε στα ταμεία τραπεζών, ασφαλιστικών εταιρειών, επενδυτικών κεφαλαίων είναι πλούτος πραγματικός, χειροπιαστός, αποσπασμένος βίαια από επιχειρήσεις που έκλεισαν, κλάδους που καταστράφηκαν, θέσεις εργασίας που καταργήθηκαν. Και το χρήμα που βγάζουν (ένα τρισ. δολάρια μέχρι στιγμής!) γενναιόδωρα οι κεντρικές τράπεζες και οι κυβερνήσεις από τα ταμεία τους για να σώσουν τις αγορές με σκανδαλώδεις κρατικοποιήσεις, είναι χρήμα πραγματικό, λεηλατημένο από τους μικροκαταθέτες και τους φορολογούμενους, χάρη και στη χρηματοπιστωτική φούσκα.
Ας τελειώνουμε με τη μυθολογία της φούσκας. Αυτή τη στιγμή συντελείται αθόρυβα μια ακόμη παγκόσμια ληστεία εις βάρος δισεκατομμυρίων και υπέρ μιας ευάριθμης αριστοκρατίας του χρήματος. Όταν πέσει ο κουρνιαχτός, όταν καεί ό,τι είναι να καεί, θα αρχίσουμε πάλι το συλλογικό γλείψιμο στους εναπομείναντες μεγαλύτερους, ισχυρότερους και λιγότερους ηγεμόνες της Πίστης. Οι λοιδορίες θα ξεχαστούν, η προκλητική επίδειξη του πλούτου θα περιοριστεί στις κοσμικές στήλες και το σταρ σύστεμ των μάνατζερ θα επιδοθεί και πάλι ανενόχλητο στον ανταγωνισμό των παχυλών αμοιβών και των ακριβών γούστων. Μόνο όφελος απ’ αυτή την περιπέτεια, η χρεοκοπία του νεοφιλελεύθερου μονοδρόμου. Αυτή είναι και η μόνη πραγματική πτώχευση. Κρίμα που οι δυνάμεις της εργασίας υποφέρουν ακόμη από τη δική τους μακρόχρονη ιδεολογική πτώχευση. Ίσως μας απάλλασσαν από την επόμενη ιδεολογική φούσκα που θα επεξεργαστούν οι τεχνοκράτες της οικονομίας μόλις συνέλθουν από τη μεγάλη ζαλάδα.