ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ (16/10/2010)

Πώς μπορείς να εκπαιδεύσεις έναν άνθρωπο ώστε να είναι αδιάφθορος; Στο ερώτημα αυτό, ο κύριος Κόυνερ απάντησε: «Μόνο με ένα τρόπο: να τον χορτάσεις». Κι όταν τον ρώτησαν πώς μπορεί κανείς να παρακινήσει κάποιον τόσο, ώστε να κάνει καλές προτάσεις, ο κύριος Κόυνερ απάντησε: «Μόνο μ’ έναν τρόπο: να του εξασφαλίσεις συμμετοχή στα οφέλη των προτάσεών του και να φροντίσεις να μη μπορεί να επωφεληθεί απ’ αυτές με άλλους τρόπους, δηλαδή μόνος του».

Μπέρτολντ Μπρεχτ, «Ιστορίες του κ. Κόυνερ»

Οι επενδυτές του εξωπλανήτη (9/10/2010)

Στα τέλη του 21ου αιώνα συνέβη αυτό που οι επιστήμονες ούτε στα πιο τρελά τους όνειρα μπορούσαν να φανταστούν. Οι εξωγήινοι του εξωπλανήτη Gliese 581 G άρχισαν τη σύναψη διπλωματικών σχέσεων με τη Γη. Το πρώτο που απαιτούσαν οι εξωγήινοι από τους υποψήφιους συμμάχους στη Γη ήταν να απαγορευτεί η χρήση του ονόματος Gliese 581 G για τον εξωπλανήτη τους. «Το να αποκαλούμαστε “γκλιεζιανοί” είναι καθαρός ρατσισμός και γήινη αλαζονεία. Έχουμε το δικαίωμα αυτοπροσδιορισμού. Θα μας αποκαλείτε Γκρνχπρους, όπως είναι τ’ όνομά μας. Η πατρίδα μας, η Γκρνχπρ, για την οποία είμαστε τόσο υπερήφανοι όσο εσείς για τις δικές σας, έχει μια ιστορία 20.000 χρόνων. Η γκρνχπρότητα έχει έναν τεχνολογικό πολιτισμό ανώτερο από τον δικό σας. Άλλωστε, μην ξεχνάτε ότι εμείς ανακαλύψαμε εσάς, όχι εσείς εμάς».

Οι Γήινοι δεν είχαν πολλά περιθώρια διαπραγμάτευσης. Πέρα από τη δυσκολία που αντιμετώπιζαν ακόμη και να προφέρουν το όνομα της Γκρνχπρ, η γλώσσα της οποίας δεν είχε καθόλου φωνήεντα, έπρεπε να περάσουν και τη δοκιμασία της οπτικής επαφής. Οι Γκρνχπροι δεν έμοιαζαν καν με το πιο δύσμορφο γήινο θηλαστικό. Δεν είχαν μάτια, μύτη, πόδια, χέρια, αλλά αρκετές ντουζίνες πλοκάμια γύρω από ένα περίπου σφαιρικό σώμα, που θα μπορούσε να το πεις και κεφάλι, και τα οποία ήταν ταυτόχρονα αισθητήρες για κάθε αίσθηση (αφή, όραση, ακοή, γεύση, οσμή και άλλες, αδιανόητες για ανθρώπους), αλλά και πόδια, χέρια, ή όπως αλλιώς μπορεί να χαρακτηρίσει κάποιος μέλη ενός σώματος που του εξασφαλίζουν αυτονομία κινήσεων και δυνατότητα «χειρωνακτικής» δραστηριότητας. Όσο για την ομιλία, την τροφή, την αναπνοή, μια μικρή οπή στην κορυφή του σώματος - κεφαλής έκανε τη δουλειά.

Οι διπλωματικές σχέσεις με τους Γκρχνπρους ήταν η κατάληξη μιας μακράς περιόδου ψυχρού πολέμου ανάμεσα στους δύο πλανήτες, με μερικά θερμά επεισόδια κατά τα οποία οι Γήινοι αντιλήφθηκαν ότι ακόμη κι αν εξαπέλυαν όλο το πυρηνικό τους οπλοστάσιο εναντίον των εξωγήινων αυτοί δεν θα έπαιρναν πρέφα. Το γενετικό τους υλικό ήταν εξαιρετικά ανθεκτικό. Οι Γκρνχπροι, από την άλλη, συμπεριφέρονταν με μια στέρεη αυτοπεποίθηση ότι αργά ή γρήγορα οι Γήινοι θα έπεφταν στην ανάγκη τους. Παρατηρώντας τον ανθρώπινο πολιτισμό εδώ και περίπου 300 γήινα έτη, είχαν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η ιλιγγιώδης πολιτισμική τους πρόοδος θα έπιανε οροφή και πάτο ταυτόχρονα. Πράγματι, από τα μέσα του 21ου αιώνα, έπειτα από τρεις καταστροφικούς νομισματικούς πολέμους, πέντε κύκλους μακράς ύφεσης, έξι χρηματοπιστωτικά κραχ, ένα τέταρτο κύμα παγκοσμιοποίησης, δύο μεγάλες κρίσεις παγκόσμιου χρέους και έναν κανονικό παγκόσμιο πόλεμο (ευτυχώς, όχι θερμοπυρηνικό) με επίκεντρο την Αρκτική, η γεωπολιτική κατάσταση στη Γη είχε διαμορφωθεί, σε αδρές γραμμές, ως εξής: η αδιάκοπη διαδικασία εθνογένεσης είχε σταματήσει, ή για την ακρίβεια είχε αντιστραφεί, με αποτέλεσμα την απορρόφηση των δεκάδων μικρών εθνών-κρατών σε τρεις μεγάλες ομοσπονδίες, με κριτήρια οικονομο-φυλετικά. Η Τσαϊναμέρικα ήταν η ομοσπονδία των κρατών του Ειρηνικού, απλωμένη σε τρεις ηπείρους, με νόμισμα το γουενλάριο. Η Ευρασία, από Ατλαντικό μέχρι Βόρειο Ειρηνικό, με νόμισμα το ευρούβλι, ήταν κατά βάση μια νομισματική ένωση που κατάφερε να στραγγίξει μέσα σε τρεις δεκαετίες τα τελευταία ορυκτά καύσιμα του υπεδάφους της. Η Αφροαμέρικα ήταν μια χαλαρή διακρατική ένωση λατινοαμερικάνικων και αφρικανικών εθνών, με νόμισμα το αφροπέσο. Υπήρχαν, φυσικά, μερικές μικρότερες ομοσπονδίες, με πρώτη το Χαλιφάτο της Τεχεράνης, με νόμισμα το κοράν και με τεράστια ενεργειακά αποθέματα για δεκαετίες, που όμως στο τέλος του 21ου αιώνα έφταναν κι αυτά στο τέλος τους.

Ο ανελέητος ανταγωνισμός ανάμεσα στις ομοσπονδίες της Γης είχε ποικίλα αποτελέσματα. Οι κοινωνίες ήταν χωρισμένες σε τρεις τάξεις. Στην κορυφή της ήταν η πλουτονομία, περίπου το 1% των ανθρώπων που ήλεγχαν το 90% του παγκόσμιου πλούτου. Τα μέλη της πλουτονομίας κατοικούσαν σε φιλελευθεροκομμουνιστικά χωριά της εύκρατης ζώνης, περιτοιχισμένα και καλά προστατευμένα. Στο μέσο της κοινωνικής πυραμίδας είχε αναπτυχθεί το καλά αμειβόμενο στρώμα των «φρουρών», επιφορτισμένο με καθήκοντα προστασίας της πλουτονομίας και καταστολής τω εξεγέρσεων του πρεκαριάτου, που αποτελούσε την τεράστια πλειοψηφία του πληθυσμού. Τουλάχιστον πέντε μεγάλα κύματα τέτοιων εξεγέρσεων είχαν πνιγεί στο αίμα στις μεταδημοκρατίες της Γης. Και λέμε μεταδημοκρατίες, διότι το πολιτικό σύστημα που επικρατούσε στις μεγάλες ομοσπονδίες ήταν η διακυβέρνηση από τεχνοκράτες οι οποίοι επιλέγονταν μέσα από διαδικασία ανοικτών διαγωνισμών βάσει προσόντων και επιδόσεων, με κριτές εκλεκτορικά σώματα αναδειγμένα από επιχειρηματικά λόμπι.

Η κατάσταση στην οποία είχαν περιέλθει οι μεταδημοκρατίες της Γης -έπειτα από δεκαετίες ανταγωνισμών, νομισματικών πολέμων και πληβειοποίησης των κοινωνιών- ήταν η εξής: οι οικονομίες είχαν περιέλθει σε μόνιμη ύφεση, τα αποθέματα ενεργειακών καυσίμων είχαν εξαντληθεί (είχε επέλθει, δηλαδή, η μεταπετρελαϊκή εποχή), η ευρεία χρήση της πυρηνικής ενέργειας είχε απονεκρώσει μεγάλες περιοχές του πλανήτη, η στροφή στην πράσινη ενέργεια είχε δεσμεύσει τεράστιες καλλιεργητικές εκτάσεις, ενώ από όσες έμεναν ελεύθερες οι περισσότερες ήταν δεσμευμένες από τους νεοφεουδάρχες που τις χρησιμοποιούσαν για βιοκαύσιμα ή για μονοκαλλιέργειες σόγιας και άλλων μεταλλαγμένων φυτών, προορισμένων να καλύψουν στοιχειωδώς τις ανάγκες του υποσιτιζόμενου πρεκαριάτου και, κυρίως, για να συγκρατήσουν τις απελπισμένες τους εξεγέρσεις. (Εννοείται ότι στα φιλελευθεροκομμουνιστικά χωριά της πλουτονομίας υπήρχαν φάρμες βιολογικής καλλιέργειας, αλλά προορισμένες αποκλειστικά για τις ανάγκες της). Εν ολίγοις, το πρόβλημα της ανθρωπότητας είχε συμπυκνωθεί στην απλούστερη ανάγκη: την ικανοποίηση της πείνας.

Οι Γκρνχπροι παρακολουθούσαν για δεκαετίες τις ανεπιτυχείς προσπάθειες των Γήινων να φτάσουν σ’ έναν κατοικήσιμο εξωπλανήτη σαν τον δικό τους, αλλά επενέβησαν μόνο τη στιγμή που θεώρησαν κατάλληλη. Ήρθαν στη Γη ειρηνικά, αλλά ταυτοχρόνως ηγεμονικά, χάρη στην άφθονη ρευστότητα ενέργειας και τροφής που διέθετε ο εξελιγμένος τεχνολογικός τους πολιτισμός και εμφανίστηκαν πρόθυμοι να επενδύσουν, αλλά με τους δικούς τους όρους, που συμπυκνώθηκαν στα εξής:

Πρώτον. Αν οι Γήινοι ήθελαν ν’ ανεβάσουν την ανταγωνιστικότητά τους στη διαπλανητική οικονομία, έπρεπε να κατεβάσουν το κόστος εργασίας. Τα τρία ευρούβλια -που ήταν το μέσο ημερομίσθιο στη Γη- μπορεί να φαίνονταν ελάχιστα, αλλά ήταν πολλά μπροστά στο κόστος ενός Γκρνχπρου, που ήταν μηδενικό. Οι Γκρνχπροι δούλευαν απλώς για την ημερήσια δόση τροφής τους.

Δεύτερον. Υψηλό και μη ανταγωνιστικό ήταν και το κόστος του κοινωνικού κράτους στη Γη, όσου είχε απομείνει τουλάχιστον. Για ποιο λόγο οι άνθρωποι έπρεπε να συντηρούν σπίτια, να έχουν νοσοκομεία και σχολεία ή να παίρνουν συντάξεις στα 85 τους; Οι Γκρνχπροι διέθεταν δέρμα που ρύθμιζε τη θερμοκρασία του σώματος σε κάθε καιρική συνθήκη, είτε διέμεναν στην ηλιόλουστη είτε στη σκοτεινή, πολική πλευρά του εξωπλανήτη τους με 60 υπό το μηδέν. Τις γνώσεις και τις δεξιότητές τους τις αποκτούσαν αυτομάτως με εμφύτευση ειδικού τσιπ, ενώ σε περίπτωση ασθενείας και γήρατος, δηλαδή όταν έπαυαν να είναι παραγωγικοί, απλώς αποσύρονταν για ανακύκλωση (η έννοια του θανάτου δεν υπήρχε στην Γκρνχπρ).

Τρίτον. Τους ήταν ακατάληπτο γιατί υπήρχαν ανώτατα όρια στον χρόνο εργασίας. Τι θα πει εργάσιμη μέρα 12 ωρών; Αυτοί το είχαν λύσει στον εξωπλανήτη τους με απλούστατο τρόπο, κατανέμοντας το εργατικό ανάμεσα στο φωτεινό και το σκοτεινό ημισφαίριο. Για το ένα υπήρχε η εργάσιμη μέρα και για το άλλο η εργάσιμη νύχτα.

Τέταρτον. Οι πρεσβευτές του Γκρνχπρ απαιτούσαν τολμηρές διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις. Γιατί χρειάζονταν τόσες κυβερνήσεις τεχνοκρατών; Αυτοί μπορούσαν να αναλάβουν την παγκόσμια διακυβέρνηση με το κατάλληλο πρόγραμμα και μόλις τρεις θέσεις εργασίας. Θα καταργούσαν, μάλιστα, και τη δαπανηρή δημοκρατία των επιχειρηματικών λόμπι.

Πέμπτον. Πρόγραμμα ενέργειας και τροφής, 2 σε 1. Επειδή η Γκρνχπροι τρέφονταν αποκλειστικά με την υψηλής θερμιδικής αξίας και ενεργειακής απόδοσης άλγη του πλανήτη τους (την οποία και έτρωγαν και χρησιμοποιούσαν ως καύσιμο), θα εφάρμοζαν την εντατική της καλλιέργεια και στη Γη. Αυτό θα απαιτούσε, όμως, ένα κολοσσιαίο πρόγραμμα προσαρμογής του πεπτικού σωλήνα των ανθρώπων στο άγνωστο για τον μεταβολισμό τους τρόφιμο. Η δαπάνη θα επιβάρυνε τους ανθρώπους, αλλά σε είδος, αφού οι Γκρνχπροι είχαν μια αχρηματική οικονομία.

Έκτον. Σε αντάλλαγμα των επενδύσεών τους οι Γκρνχπροι είχαν απόλυτο δικαίωμα επιλογής κάθε κινητού και ακίνητου περιουσιακού στοιχείου επί Γης (ιδιωτικού, αφού δεν υπήρχε πια τίποτα δημόσιο). Το πρώτο που επέλεξαν ήταν τα φιλελευθεροκομμουνιστικά χωριά της πλουτονομίας και οι βιολογικές τους φάρμες (όσα μέλη της πλουτονομίας δεν έμειναν στη Γη ως υπάλληλοι των Γκρνχπρων μεταφέρθηκαν ως ανδράποδα στον εξωπλανήτη τους). Έπειτα, σε μια κίνηση υψηλής αισθητικής που εξέπληξε τους Γήινους, κατέθεσαν short list μνημείων του ανθρώπινου πολιτισμού που θα μετέτρεπαν σε θέρετρα για την αριστοκρατία της Γκρνχπρ. Στη λίστα περιλαμβάνονταν φυσικά το Μάτσου Πίτσου, ο Παρθενώνας, οι πυραμίδες, η Νοτρ Νταμ, το Σούνιο, το Άγιο Όρος (αλλά και η Βιστωνίδα), το Στόουνχετζ, το Μπάκιγχαμ, το Τατζ Μαχάλ, η Περσέπολη, το Βατικανό, η Απαγορευμένη Πόλη, το Κρεμλίνο κ.ά.

Την τελετή υπογραφής του μνημονίου επενδυτικής συνεργασίας Γκρνχπρ και Γης ακολούθησε εθιμοτυπικό γεύμα. Από όλα τα γήινα εδέσματα που προσφέρθηκαν στους εκπροσώπους του εξωπλανήτη, ένα τούς εντυπωσίασε. «Τι είναι; Πώς το λέτε;», ρώτησαν τους σερβιτόρους. «Σου - βλά - κι», είπε καθαρά και συλλαβιστά ένας σερβιτόρος. «Μμμμ! Σβλκ», έφτυσε χωρίς φωνήεντα ο ύπατος Γκρχνπρος. «Μρς» (σ.σ. μ’ αρέσει). «Στρχδμς», απάντησε ευγενικά ο σερβιτόρος, αφήνοντας να εννοηθεί ότι το τελευταίο ήταν κάτι σαν «ευχαριστώ».

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ (9/10/2010)

- Πώς μπορεί να έχει κανείς τα άστρα;
- Ποιος λες να τα έχει; Αντιγύρισε θυμωμένα ο επιχειρηματίας.
- Δεν ξέρω. Κανένας.
- Τότε είναι δικά μου, γιατί εγώ το σκέφτηκα πρώτος.
- Και είναι αρκετό αυτό;
- Βεβαίως. Όταν βρίσκεις ένα διαμάντι που δεν ανήκει σε κανένα, είναι δικό σου. Όταν ανακαλύψεις ένα νησί που δεν ανήκει σε κανέναν, είναι δικό σου. Όταν επινοείς πρώτος μια ιδέα, αποκτάς δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, είναι δική σου. Κι εγώ έχω δικά μου τα άστρα, γιατί κανένας πριν από εμένα δεν σκέφτηκε να τα αποκτήσει.
- Αλήθεια είναι, είπε ο μικρός πρίγκιπας. Και τι τα κάνεις;
- Τα διαχειρίζομαι. Τα μετράω και τα ξαναμετράω, είπε ο επιχειρηματίας. Είναι δύσκολο. Όμως, είμαι σοβαρός άνθρωπος εγώ!

Αντουάν ντε Σεντ Εξιπερί, «Ο Μικρός Πρίγκιπας»

Ο κατακερματισμένος κόσμος (2/10/2010)

Κουβεντιάζαμε τις προάλλες με φίλους -ομοϊδεάτες και ομοιοπαθείς της ελεγχόμενης χρεοκοπίας- τι ακριβώς συμβαίνει στην Ελλάδα, τι σχέση έχει με ό,τι συμβαίνει στην Ευρώπη, στον κόσμο, πώς συμπεριφέρονται οι τάξεις και τα κοινωνικά στρώματα, ποια συμφέροντα συντίθενται ή αντιτίθενται σε κάθε επί μέρους πρόβλημα, πώς μεταφράζονται όλα αυτά στην οικονομία, τι σημαίνουν για την πολιτική και πώς ερμηνεύουν τις συμπεριφορές των κομμάτων, των πολιτικών ελίτ. Τακτοποιημένες κι εύκολες όλες οι επιμέρους απαντήσεις μπαίνουν στα «κουτάκια» τους. Έχουμε πολλά κομμάτια της εικόνας, άψογα φιλοτεχνημένα. Αλλά ολόκληρη την εικόνα δεν την έχουμε. Η κουβέντα έφτασε πάλι σε εκείνο το αδιέξοδο στο οποίο βρίσκεται ο φανατικός χομπίστας που αποφασίσει να ανασυνθέσει ένα puzzle 10.000 τεμαχίων, αλλά χωρίς να έχει ιδέα για την πρωτότυπη εικόνα. Από πού ν’ αρχίσει; Ποια είναι η συνολική εικόνα που πρέπει να συνθέσει; Χρειάζεται μια ιδέα, μια βάση για την «ολιστική» σύλληψη της πραγματικότητας που εμφανίζεται κατακερματισμένη, αντιφατική, χαοτική.

Τι συμβαίνει για παράδειγμα με την ελληνική οικονομία; Οι «Financial Times» τη μια μέρα γράφουν, με τον κυνισμό που τους διακρίνει, «χρεοκοπήστε να τελειώνουμε». Την επομένη επανέρχονται μετριοπαθέστεροι και μιλούν για «μαλακή αναδιάρθρωση» του χρέους. Όμως, εδώ και εβδομάδες, άλλοι παράγοντες, «ομόλογοί» τους στην υπεράσπιση των βωμών και των εστιών του χρηματοπιστωτικού συστήματος, ομνύουν στη «βελτιωμένη εικόνα» της ελληνικής οικονομίας, στη «γενναία» δημοσιονομική προσπάθεια, στο στοίχημα της Ελλάδας να βγει εν ευθέτω χρόνο στις αγορές με μια σχετική ασφάλεια. Την ίδια στιγμή, ο ένας σύμβουλος του πρωθυπουργού, ο Ιταλός Τομάζο Πάντοα Σκιόπα, προκρίνει το σενάριο της αναδιάρθρωσης του χρέους, ενώ ο άλλος, ο Έλληνας Λουκάς Παπαδήμος, το αποκλείει. Η Μέρκελ δίνει εύσημα, αφήνοντας να εννοηθεί ότι ο κίνδυνος της χρεοκοπίας απομακρύνθηκε, αλλά το ΙΟΒΕ, πιστός υπερασπιστής του μνημονίου, και εντέλει της Μέρκελ, για πρώτη φορά περιλαμβάνει στις εκτιμήσεις του «σενάριο καταστροφής». Τι ισχύει τελικά; Είμαστε πιο κοντά ή πιο μακριά από τη χρεοκοπία; Και τι είδους συμφέροντα εκπροσωπούν οι αποκλίνουσες εκτιμήσεις – ή μήπως και ευχές;

Αλλά, ακόμη κι αν απομακρύνουμε τη ματιά μας από τον ελλαδικό μικρόκοσμο, αν επιχειρήσουμε ν’ ανιχνεύσουμε πώς το «ελληνικό ζήτημα» εντάσσεται στο ευρωπαϊκό, η εικόνα και πάλι δεν συντίθεται. Η Κομισιόν και όλη η κοινοτική νομενκλατούρα επεξεργάζεται μια «εκδικητική» αναθεώρηση του Συμφώνου Σταθερότητας, που τιμωρεί με πρόστιμα, στέρηση πόρων και εξαναγκαστική ύφεση διαρκείας τις χώρες που αποκλίνουν από τα «ιδεώδη» όρια ελλείμματος, χρέους και (από τώρα) τρεχουσών συναλλαγών! Η Γερμανία τραβάει ακόμη περισσότερο το σκοινί, θέλει ρήτρα «ελεγχόμενης χρεοκοπίας», αλλά ταυτόχρονα δεν συζητά ούτε παράταση του μηχανισμού στήριξης, ούτε ενδεχόμενο αποβολής από το ευρώ. Τι θέλουν τελικά από την Ευρωζώνη η Γερμανία και οι (ελάχιστοι πια) ισχυροί εταίροι της στην Ε.Ε.; Θέλουν ένα ισχυρό ευρώ στηριζόμενο σε αδύναμες και κολλημένες σε ύφεση και βιομηχανική παρακμή χώρες; Ή μήπως ξαναξύπνησε μέσα τους το «κτήνος» του ευρωσκεπτικισμού και θέλουν να ξεμπερδεύουν μια ώρα αρχύτερα με τους αδύναμους κρίκους;

Και, βέβαια, έχει γίνει κοινός τόπος ότι η πολιτική ηγεσία της Ευρωζώνης διαχειρίζεται την κρίση του χρέους για λογαριασμό των τραπεζών – πώς να μην το καταλάβει αυτό κανείς από τον πακτωλό χρημάτων που αδειάζουν τις τσέπες των κοινωνιών για να «φουσκώσουν» τούς ισολογισμούς των τραπεζών; Αλλά, γιατί διστάζουν να ικανοποιήσουν την τραπεζική απληστία με την τελευταία γενναία δόση ενίσχυσης, τα 750 δισ. ευρώ του ευρωπαϊκού μηχανισμού «σωτηρίας»; Γιατί οι πολιτικοί και οι κεντρικοί τραπεζίτες ανεβάζουν τον πήχυ της επάρκειας κεφαλαίων των πιστωτικών ιδρυμάτων; Πού βρίσκεται, τελικά, η σχέση πολιτικών-τραπεζιτών, πόσο είναι σύνθεση και πόσο αντίθεση; Ποια είναι η θέση των άλλων θυλάκων οικονομικής ισχύος, του βιομηχανικού και εμπορικού κεφαλαίου; Απλώς παρακολουθούν το μπρα ντε φερ;

Κι αν πάμε σε μία ακόμη πιο «πανοραμική» του κόσμου, μήπως το πρόβλημα της Ευρώπης δεν είναι απλώς η τύχη του ευρώ και η ανάκαμψη διά της λιτότητας που επιβάλλεται βίαια στις κοινωνίες; Μήπως το πρόβλημά της είναι η διαρκής απώλεια γεωπολιτικής ισχύος σ’ έναν κόσμο που αλλάζει ταχύτατα, αναδεικνύοντας νέα κέντρα επιρροής; Μήπως η Ευρώπη (για την ακρίβεια, οι κυρίαρχες τάξεις της) αντιλαμβάνονται ότι ζουν τη δύση της Δύσης; Μήπως, εξουθενωμένη στον υπόκωφο ανταγωνισμό με τις ΗΠΑ, βλέπει να μετατίθεται το κέντρο του καπιταλιστικού κόσμου στην Ανατολή, στην Ασία ή στη Λατινική Αμερική και στις χώρες-πρωταθλήτριες της ανάπτυξης, την Κίνα, τις BRIC, την Τουρκία που ακόμη κοιτάζει αφ’ υψηλού; Ποια θα ’ναι η μητρόπολη της επόμενης «αυτοκρατορίας»; Το Πεκίνο, το Σάο Πάολο ή το Νέο Δελχί; Και πού θα αναζητήσει νέους εταίρους η Ε.Ε.; Στη Μόσχα; Στον αραβικό κόσμο; Με ποιους όρους;

Ίσως, όμως, η γεωπολιτική σύλληψη του κόσμου, στο πλαίσιο του οποίου οι ιθύνουσες τάξεις οργανώνονται μέσα από ανταγωνιστικά εθνικά συμφέροντα για την κατανομή των αγορών, δεν αντιστοιχεί ακριβώς στη σημερινή παγκοσμιοποιημένη οικονομία. Ποιο απ’ όλα τα «εθνικά συμφέροντα» εκφράζει ένας χρηματοπιστωτικός πολυεθνικός όμιλος που δρα ταυτόχρονα σε πέντε ηπείρους και το μόνο στοιχείο «πατρίδας» του είναι η νομική έδρα του; Τι νόημα έχει ο ανταγωνισμός των εθνικών κρατών για την επιρροή στους διεθνείς οργανισμούς-προπλάσματα της παγκόσμιας διακυβέρνησης, το G20, το ΔΝΤ, τις νομισματικές ενώσεις; Υπάρχει άραγε ένα ενιαίο, «συνωμοτικό» κέντρο που επεξεργάζεται ερήμην των κοινωνιών το πλαίσιο παγκόσμιας διακυβέρνησης; Ή μήπως συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο; Μήπως η σημερινή φάση παγκοσμιοποίησης «έπιασε οροφή» και ζούμε ήδη την απο-παγκοσμιοποίηση και την επιστροφή στον προστατευτισμό, στην υπεράσπιση των εθνικών εξαγωγών και των εθνικών πρωταθλητών;

Και εντέλει, υπάρχει μια στρατηγική και τάση για το μέλλον του καπιταλισμού ή, αντιθέτως, υπάρχουν δυο-τρεις στρατηγικές, ανταγωνιστικές και αλληλοαποκλειόμενες; Ζούμε απλώς έναν ακόμη ταραχώδη οικονομικό κύκλο ή βρισκόμαστε στο σημείο που σκάει με πάταγο ένα «μακρύ κύμα», που κλείνει ένας κύκλος Κοντράτιεφ; Είμαστε στη χειρότερη μεταπολεμική κρίση του καπιταλισμού, εκφρασμένη σαν παγκόσμια κρίση χρέους, ή μήπως βιώνουμε τη μετάλλαξή του σε ένα νέο, μετα-καπιταλιστικό σύστημα που ακόμη δεν το έχουμε ορίσει; Και ποιο είναι το στίγμα της Ελλάδας σ’ αυτή τη θάλασσα «μακρών κυμάτων», οικονομικών κύκλων και ανταγωνιστικών συμφερόντων;

Λένε πως, όταν δεν έχεις τις απαντήσεις, το να θέτεις τα σωστά ερωτήματα είναι μια καλή αρχή. Αλλά, ακόμη και για την ορθότητα των ερωτημάτων δεν είμαστε βέβαιοι. Γιατί, στην πραγματικότητα, δεν είναι ο κόσμος κατακερματισμένος. Κατακερματισμένη είναι η αντίληψή μας γι’ αυτόν. Δεν μας λείπουν τόσο οι πληροφορίες – ίσα ίσα αυξάνονται επικίνδυνα, σαν έξαφνα τα 10.000 κομμάτια του puzzle να γίνονται 20.000, 30.000, αυξάνοντας ανάλογα την απόγνωση. Λείπει η συγκολλητική ουσία της κοσμοθεωρίας – αυτή που άλλοτε έδινε στις ιθύνουσες αλλά και στις υποτελείς τάξεις κάθε κοινωνικού σχηματισμού ένα όραμα για την ανάπτυξή του ή την ανατροπή του. Λέγεται για τον Μαρξ ότι, όταν έγραφε πυρετωδώς το «Κεφάλαιο», απέκρουε τις ενθουσιώδες επιστολές του Ένγκελς για την επαναστατική προέλαση του προλεταριάτου στην Ευρώπη με το αθώο ερώτημα: «Δεν μπορεί το προλεταριάτο να περιμένει να τελειώσω το “Κεφάλαιο”;» Γιατί, πράγματι, το «Κεφάλαιο» ήταν μια μεγαλοφυής σύνθεση του καπιταλιστικού σύμπαντος του 19ου αιώνα. Όπως παλιότερα ήταν, από άλλη οπτική, ο «Πλούτος των Εθνών» του Άνταμ Σμιθ ή αργότερα η «Γενική Θεωρία» του Κέινς. Οι φιλόσοφοι του οικονομικού κόσμου κατέφευγαν στη σκέψη για να ανασυνθέσουν την πραγματικότητα, όταν αυτή εμφανιζόταν απελπιστικά κατακερματισμένη.

Κι εμείς; Τι να κάνουμε; Πριν πνιγούμε στον σωρό από κομμάτια του puzzle, ας αρχίσουμε από τα στοιχειώδη. Ας επιχειρήσουμε να συνθέσουμε τον σκουρόχρωμο σκληρό πυρήνα της εικόνας: ένας οικονομικός πολιτισμός εδραιωμένος στην επιβράβευση της ατομικής απληστίας θα αποκλείει πάντα τη συλλογική ευτυχία. Και θα παράγει κρίσεις. Κρίσεις κάθε μορφής. Από οικονομικές, μέχρι ανθρωπιστικές. Από χρεοκοπίες, μέχρι πολέμους. Άλλωστε, κάτι τέτοιο ομολογούσαν σαστισμένοι πριν από δυο χρόνια, στην κορύφωση της χρηματοπιστωτικής κρίσης, οι κορυφαίοι της διεθνούς πολιτικής ελίτ, που προέβλεπαν με δέος ακόμη και «το τέλος του καπιταλισμού»…

Αυτό μπορεί να είναι ένα πρώτο, στοιχειώδες κομμάτι της εικόνας από την πλευρά της σκέψης. Και στην πλευρά της δράσης; Α, δεν χρειάζεται να κολλήσουμε και το τελευταίο κομμάτι του puzzle. Ας αρχίσουμε από τα βασικά – ιδού μια «επανάσταση του αυτονόητου»: ας υπερασπίσουμε τους όρους της ύπαρξής μας. Υλικούς, ταπεινούς, ίσως και κάπως αναξιοπρεπείς, μετρημένους σε χρήμα και χρόνο. Αλλά απαραίτητους για να διατηρούμε και την πολυτέλεια της σκέψης.

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ (2/10/2010)

Μια από τις κύριες αιτίες της λαϊκής δυσαρέσκειας είταν ο ξαφνικός πλουτισμός, μετά τον πόλεμο, διαφόρων μελών του πολιτικού και οικονομικού κόσμου, που αραδιάζανε προκλητικά τα πλούτη τους, μες στη γενική φτώχεια του τόπου, δίχως να μπορούν να εξηγήσουν πού τα βρήκανε. Οι εκβιαστές της δημοσιογραφίας οργιάζανε συνεχώς απειλώντας, με διάφορους υπαινιγμούς, να βγάλουνε στη φόρα τρομερά και φοβερά σκάνδαλα που τις περισσότερες φορές τα αποσιωπούσανε μυστηριωδώς αμέσως ύστερα. Ο κοσμάκης φώναζε πότε πότε «Κάτω οι κλέφτες!», μα δεν υπήρχαν αποδείξεις. Από καιρό γινόταν λόγος για το περίφημο «πόθεν έσχες;», για έναν νόμο που θα ανάγκαζε όλους τους ανθρώπους που διαχειρίστηκαν μεγάλα δημόσια ή κοινωνικά συμφέροντα, να εκθέσουνε φανερά την προέλευση της περιουσίας τους. Σαν έγινε η Κυβέρνηση του συνασπισμού, μες στην πρώτη φούρια της «εθνικής ένωσης» και της «εθνικής ανόρθωσης», μερικοί θερμόαιμοι ριζοσπαστικοί βουλευτές καταθέσαν στη Βουλή ένα τέτοιο νομοσχέδιο. Ο κοσμάκης χειροκρότησε με ενθουσιασμό. Τα κόμματα δήλωσαν πως επικροτούν αυτή την ωραία πρωτοβουλία και συμφώνησαν να αναβληθεί η συζήτηση για ένα διάστημα, ώστε να εξεταστεί το ζήτημα με την πρεπούμενη προσοχή. Από αναβολή σε αναβολή το επικίνδυνο νομοσχέδιο άρχισε να σκεπάζεται. Οι υπεύθυνοι αρχηγοί δεν είχαν καμμιάν όρεξη να προσθέσουν στη ράχη τους μπελάδες – και τι μπελάδες!

Γιώργου Θεοτοκά, «Αργώ» (1933 - ευγενής προσφορά του φίλου Α. Μ.)