Περί αλώσεων (29/5/2010)

«Ω Ρωμαίοι φιλάργυροι, δημηγέρτες, τραδιτόροι οπού ετραδίρετε την πατρίδα σας, οπού ο βασιλιάς σας ήτονε πτωχός και σας επαρακάλαε με τα δάκρυα στα μάτια να τους δανείσετε φλωρία διά να δώσει, να μαζώξει πολεμιστάδες ανθρώπους, να βοηθήσωνε και να πολεμήσουνε κι εσείς αρνιέστε μεθ’ όρκου πως δεν έχετε και είστε πτωχοί!»Ας κάνουμε λίγο Ιστορία, ένεκεν επετείου.
Έτσι έβριζε την αριστοκρατία του Βυζαντίου ο ανώνυμος συγγραφέας του «Βαρβερινού Κώδικα» για την προδοτική της στάση κατά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης. Μας παρέδωσε μια ενδιαφέρουσα μαρτυρία και ερμηνεία της Άλωσης, χρήσιμη και για τις «αλώσεις» που ακολούθησαν τους πεντέμισι αιώνες που μεσολάβησαν από την αποφράδα 29η Μαΐου 1453. Δεν ξέρω αν πράγματι ο Παλαιολόγος παρακάλαγε δακρυσμένος τους αριστοκράτες του χρήματος να σκάσουν χρήματα. Το βέβαιο είναι ότι η κοινωνική ελίτ της Πόλης, οι κάτοχοι του πλούτου της, την έκαναν γυριστή. Στις 50 μέρες της πολιορκίας είτε μετέφεραν τα φλωρία τους σε ασφαλέστερα μέρη, είτε φρόντιζαν να εξασφαλίσουν ασυλία από το οθωμανικό καθεστώς που βρισκόταν έναν βήμα πριν από την κατάληψη της Πόλης. Κι αρκετοί, οι περισσότεροι, το πέτυχαν όπως αποδεικνύει η ευρύτατη χρήση της φαναριώτικης αριστοκρατίας στον διοικητικό μηχανισμό του σουλτάνου.

Η προδοσία είχε κι άλλες διαστάσεις. Κοινό μυστικό είναι η στάση των ανθενωτικών που προτιμούσαν μια παράδοση στον Μωάμεθ από τη συμμαχία και την ένωση με τη Δυτική Εκκλησία. «Κρειττότερόν εστίν ειδέναι εν μέση τη πόλει φακίολιον βασιλεύον Τούρκων ή καλύπτραν λατινικήν», έλεγε ο μέγας λογοθέτης Νοταράς (δηλαδή πρωθυπουργός) κι ο κοσμάκης της Πόλης, που είχε απαυδήσει από τη διαφθορά που επικρατούσε στη μητρόπολη της αυτοκρατορίας, το υιοθετούσε και το εκλαΐκευε αναλόγως: «Καλύτερα σαρίκι τουρκικό, παρά τιάρα παπική». Βεβαίως, ο Νοταράς, που προσέβλεπε στην εύνοια του Μωάμεθ του Πολιορκητή, ούτε το κεφάλι του γλίτωσε ούτε τη ρετσινιά του δωσίλογου απέφυγε.

Υπάρχουν και χειρότερα. Ο κλήρος και οι μοναχοί. Γνωστός ο ρόλος του Γεννάδιου Σχολάριου, φανατικού πολέμιου κάθε αντίστασης στους Οθωμανούς, που αμέσως μετά την Άλωση ο Μωάμεθ τον αντάμειψε με το αξίωμα του Πατριάρχη. Γύρω από τον Γεννάδιο ωστόσο υπήρχε ένας ολόκληρος στρατός αστράτευτων, μοναχών και κληρικών, που κατά ορισμένους υπολογισμούς ήσαν ίσως και πάνω από 150.000 μάχιμοι άνδρες οι οποίοι αρνήθηκαν να πολεμήσουν, στερώντας από την Κωνσταντινούπολη την κρίσιμη δύναμη που θα μπορούσε να αποτρέψει το αναπότρεπτο.

Γιατί τα θυμήθηκα όλα αυτά, θα αναρωτηθείτε. Όχι, δεν ξύπνησε το πατριωτικό κτήνος μέσα μου, ούτε οραματίζομαι μαρμαρωμένους βασιλιάδες και ανάκτηση της Βασιλεύουσας. Απλώς, η επέτειος της Άλωσης μας θυμίζει ότι οι αυτοκρατορίες αλλά και τα μικρά βασίλεια, οι οικονομικές υπερδυνάμεις αλλά και οι ισχνές δημοκρατίες δεν αλίσκονται (= καταστρέφονται, εκπορθούνται) μόνο από την εξωτερική πλευρά των τειχών τους. Αλίσκονται και εκ των ένδον. Ο μύθος της Πόλης μιλά για την κερκόπορτα και οι μαρτυρίες, όχι απαραίτητα ισοβαρείς κι όλες εξίσου αξιόπιστες, δηλούν πως υπήρχαν πολλοί κάτοικοι της Βασιλεύουσας έτοιμοι ν’ ανοίξουν στους γενίτσαρους την κρυφή πύλη της προδοσίας. Βαριά λέξη, αλλά ποια άλλη να χρησιμοποιήσει κανείς γι’ αυτό το ετερόκλητο πλήθος ρασοφόρων, αριστοκρατών, γραφειοκρατών του Βυζαντίου που στέρησαν από τον λαό της Πόλης όχι μόνο την αξιοπρέπεια της άμυνας, αλλά και τη δυνατότητα σωτηρίας από τον εξανδραποδισμό; Άλλωστε, η Πόλη στην πραγματικότητα είχε προ πολλού παραδοθεί στους Τούρκους. Είχε χάσει τον έλεγχο των Στενών του Βοσπόρου, τα διερχόμενα πλοία φορολογούνταν από τους πολιορκητές και εκατομμύρια κάτοικοι της αυτοκρατορίας πέρα από την πρωτεύουσα είχαν ήδη υποταχθεί, τουλάχιστον φορολογικά, στους κατακτητές.

Υπάρχουν εφιαλτικές αναλογίες με όσα ζούμε στις μέρες μας. Και, δυστυχώς, οι σύγχρονες αλώσεις δεν φεύγουν από τον κανόνα της κερκόπορτας. Αν και δεν γίνονται πάντα με μετακινήσεις πάνοπλων στρατών, με στίφη γενίτσαρων, με μπομπάρδες και σιδερόφρακτους ιππείς, με κονβόι τεθωρακισμένων και F16, με αεροπορικούς βομβαρδισμούς και διηπειρωτικούς πυραύλους, έχουν τα αποτελέσματα που υπονοεί η λέξη: άλωση σημαίνει, πριν απ’ όλα, καταστροφή. Καταστροφή των κοινωνιών που πολιορκούνται. Τα σύγχρονα τείχη κρατών και κοινωνιών, χωρίς να υποτιμούμε τα άλλα, τα κυριολεκτικά, είναι οι οικονομίες τους. Εκεί συντελούνται οι πολιορκίες και οι αλώσεις. Εντός και εκτός των τειχών. Εκτός των τειχών, με τη μορφή μιας επίθεσης των πιστωτών μιας χώρας στην οικονομική της υπόσταση, στο χρέος της, στο νόμισμά της, με τη μορφή του συστηματικού «βομβαρδισμού» των πηγών πλούτου της, με την απαξίωση ή την άλωση των παραγωγικών της υποδομών, με τον οικονομικό ιμπεριαλισμό, με τους αποικιοκρατικούς όρους που επιβάλλουν οι ξένοι επενδυτές. Εντός των τειχών, με τη μορφή τη συστηματικής υπονόμευσης της οικονομικής της άμυνας από την εγχώρια αριστοκρατία του χρήματος. Με τη τυραννία των ραντιέρηδων, οι οποίοι με μια εντολή στους επενδυτικούς τους συμβούλους αδειάζουν τα θησαυροφυλάκια της χώρας. Με τη συστηματική συμμαχία της ιθύνουσας τάξης με τους «κατακτητές», όχι λόγω κάποιας φυσικής ροπής στην προδοσία, ούτε λόγω μιας αναπότρεπτης ηθικής έκπτωσης. Με την άνευ όρων παράδοση του πολιτικού συστήματος στους ολετήρες των κοινωνιών. Με τις «χορηγίες» των προμηθευτών και των εργολάβων στα κομματικά ταμεία και στα εκλογικά «χαρτοφυλάκια» των πολιτευτών. Δυστυχώς, όπως μας υπενθύμισε ο κ. Μαντέλης, ολόκληρο το πολιτικό σύστημα έχει καταντήσει μια «ευγενική χορηγία» των προμηθευτών. Και, δυστυχώς για τις κοινωνίες, οι πολιτικοί τους ηγέτες (και τελικά, οι πολιορκητές προμηθευτές) κρατούν τα κλειδιά της κερκόπορτας.

Στις αλώσεις των ημερών μας δεν θα ακούσουμε τις σάλπιγγες των εχθρών έξω από τα τείχη των πόλεων. Δεν θα δούμε τους πολιορκητικούς τους κριούς να Χτυπούν με βία τις πύλες τους. Ο εχθρός μπαίνει στην αρχή στα σπίτια μας διακριτικά. Με τη μορφή της τηλεοπτικής διαφήμισης ενός προϊόντος που παίρνει τη θέση του στα ράφια, Στα ψυγεία και τελικά στην καρδιά μας. Με την ανόητη πεποίθηση που αποκτάμε με τον καιρό πως η επιλογή ενός αγαθού made in EU, made in USA ή made in China είναι μια πράξη ελευθερίας. Με την επίμονη προπαγάνδα πως η ελευθερία των αγορών είναι μια απόδειξη δημοκρατίας.

Για αρκετές δεκαετίες, οι διαμορφωτές της κοινής γνώμης -πολιτικοί, ΜΜΕ, ακόμη και ο πνευματικός αφρός αυτής της χώρας- άνοιγαν κερκόπορτες στις συνειδήσεις μας: το κράτος βλάπτει σοβαρά την οικονομία, το κοινό νόμισμα διασφαλίζει τα εισοδήματά μας, η Ευρωζώνη είναι ένα θερμοκήπιο προόδου, η Ε.Ε. είναι μια ένωση ισότιμων εταίρων, ο ανταγωνισμός μάς κάνει υγιείς, ο καπιταλισμός μάς κάνει ευφυείς, η απληστία γεννάει τον πλούτο… Αυτή η ιδεολογική πολιορκία που κατέστησε «απόλυτες αλήθειες» όλα τα δόγματα του νεοφιλελευθερισμού μπορεί να παραλληλιστεί με την «πρώτη Άλωση» της Κωνσταντινούπολης. Η κοινωνία, θανάσιμα προσαρμοσμένη στους κανόνες των «πολιορκητών», βρέθηκε ανυπεράσπιστη στην τελική τους έφοδο. Τώρα ούτε καν η συσκευασία της ελευθερίας, της ισότητας ευκαιριών και της δημοκρατίας της αγοράς υπάρχει. Υπάρχει μόνο το αποφασίζουμε και διατάσσουμε. Οι πολιορκητές πέταξαν τη μάσκα των εταίρων και στέλνουν τα φιρμάνια και τα τελεσίγραφά τους: διαλύστε την κοινωνική ασφάλιση. Ρίξτε την τιμή της εργασίας. Απαλλαγείτε από την εργασιακή ασφάλεια. Παραδώστε τον δημόσιο πλούτο στους πιστωτές. Δουλέψτε μέχρι να πεθάνετε. Αφήστε στα παιδιά και στα εγγόνια σας έναν εργασιακό Μεσαίωνα.

Αλλά τι κάνουν οι υπερασπιστές της Πόλης; Μήπως έχουν μεταμορφωθεί σε Παλαιολόγους που δίνουν την τελευταία μάχη της αξιοπρέπειας στα τείχη της Πόλης; Μήπως διαπραγματεύονται, έστω, με τους πολιορκητές την προστασία του άμαχου πληθυσμού από τη σφαγή; Μήπως ανασυντάσσονται στα μετόπισθεν για μια ελπιδοφόρα αντεπίθεση; Μήπως αναζητούν συμμάχους; Όχι. Συνθηκολογούν, και μάλιστα με τους χειρότερους όρους. Παραπλανούν την κοινωνία με σκιαμαχίες στις τηλεοπτικές οθόνες, διαπληκτίζονται για παλαιές αμαρτίες, σαν τους ενωτικούς και τους ανθενωτικούς της Πόλης. Κλείνονται στα μοναστήρια του πλούτου τους, στέλνουν τα κασελάκια με τα λάφυρα σε φορολογικούς παραδείσους. Ομολογούν κυνικά ότι ως κομματικό σύστημα εξουσίας είναι προϊόν ενός μαζικού εκμαυλισμού και διακινδυνεύουν την ολική κατάρρευση. Ε, λοιπόν, καλώς να πέσουν. Εναποτίθεται στους αμάχους να υπερασπίσουν την Πόλη. Και από τους πολιορκητές. Και από τους συνεργάτες τους.

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ (29/5/2010)

Τότε έκαμε ο βασιλεύς Παλαιολόγος και εμάζωξε το ψωμί και το εμέραζε σε όλη τη χώρα εις τις φαμίλιες, διά να μην ευρίσκουνε πρόφαση να λέγουνε, ότι ψωμί δεν έχουμε σπίτια μας και πάμε να δουλέψομε. Και κάποιοι άρχοντες, αβάροι αδιάκριτοι, εκρύβανε τα στάρια διά να τα πουλήσουνε ακριβά, να μαζώξουνε φλωριά, και δεν εβάλανε εις το νου τους πως θέλουμε τα πάρει οι εχθροί μαζύ με τη ζωή τους. Και άλλοι τα εκρύβανε. Τότε οι πολεμιστάδες δεν ακούανε μηδέ υποτασσόντησανε των καπετανέων τους, μηδέ με βρισιές, μηδέ με παρακάλεσες, μηδέ με ραβδές, μηδέ με άλλο, μόνε έκανε ο καθείς ότι ήθελε. Αλλά μηδέ διά τον Βασιλέα δεν εκάμασι, και τόνε υβρίζανε ομπρός του και εκαμωνέτονε πως δεν τον ακούει…Ανωνύμου, «Βαρβερινός κώδικας»

«Είμαστε όλοι Έλληνες» (22/5/2010)

Τελικά, δεν είμαστε τόσο μόνοι όσο στην αρχή νομίζαμε. Όχι γιατί η κρίση του χρέους έπαψε να είναι «ελληνική», ούτε γιατί ο μηχανισμός «σωτηρίας» από ελληνικό «κουστούμι» έγινε στενός κορσές για όλες τις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Ούτε ακόμη γιατί η πολιτική αβελτηρία στη διαχείριση της κρίσης δεν είναι μόνο εγχώρια, είναι πανευρωπαϊκή – μια τρομακτική κρίση πολιτικής εκπροσώπησης 500 εκατομμυρίων ανθρώπων από ένα συνονθύλευμα ηγετών που παρακολουθούν, άλλοτε αμήχανοι κι άλλοτε αλληλοσπαρασσόμενοι, την κατάρρευση ενός υπερφίαλου σχεδίου δεκαετιών.

Δεν είμαστε μόνοι γιατί κάτι αρχίζει να σαλεύει στις κοινωνίες στις οποίες διασταυρώνονται περίεργα οι εθνικές και οι κοσμοπολίτικες ταυτότητες. Οι Ισπανοί αισθάνονται ήδη λίγο «Έλληνες» μετά τα μέτρα που ανακοίνωσε ο Θαπατέρο, οι Πορτογάλοι πήραν κι αυτοί μια δόση «ελληνικότητας» με το συμπληρωματικό πακέτο λιτότητας του Σόκρατες, οι Ιρλανδοί… Καλά αυτοί «ελληνοποιήθηκαν» νωρίς. Οι Γάλλοι πήραν τη σειρά τους κι αυτοί, οι Ιταλοί είναι με το όπλο παρά πόδα. Για τους Λετονούς, τους Εσθονούς, τους Λιθουανούς, τους Ούγγρους δεν μπορούμε να πούμε τίποτα. Βυθίζονται όλο και πιο βαθιά στον βάλτο της «ελληνικότητας», «Έλληνες» πριν από τους Έλληνες. Αλλά ακόμη κι οι Γερμανοί έδειξαν πόσο «Έλληνες» νιώθουν, τιμωρώντας την αλαζονεία της Μέρκελ στη Ρηνανία, οι Βρετανοί αισθάνονται κι αυτοί ήδη πως η «κατά λάθος επανάσταση» που έφερε τον συνασπισμό Τόρις και Φιλελεύθερων στην εξουσία θα έχει ένα τίμημα «ελληνικότητας». Μιας κι η «ελληνικότητα» γίνεται συνώνυμο της λιτότητας, ας το αξιοποιήσουμε. Διότι, στις διακηρύξεις που ακούγονται, άλλοτε ηχηρές, άλλοτε χαμηλόφωνες», στις ευρωπαϊκές μητροπόλεις («Όλοι είμαστε Έλληνες»), δεν υπάρχει απλώς μια δόση συμπάθειας και αλληλεγγύης. Θα έλεγα ότι υπάρχει μια πανευρωπαϊκή προσδοκία.

Έφτασε προ μίας εβδομάδας στα χέρια μου μια προκήρυξη από τη Γερμανία. «Είμαστε όλοι Έλληνες», είναι το σύνθημα που υπογράφει το συνδικάτο Verdi, η συνομοσπονδία των δημοσίων υπαλλήλων της Γερμανίας, που οργανώνει μάλιστα διαδήλωση αλληλεγγύης στις αρχές Ιουνίου στη Στουτγάρδη. Θα μπορούσε να είναι μια συνηθισμένη κίνηση γραφειοκρατικής, συνδικαλιστικής φιλοφρόνησης, αλλά είναι κάτι περισσότερο. Είναι μια πολύ ουσιώδης και τεκμηριωμένη κριτική (και αυτοκριτική) για την πολιτική καθήλωσης των μισθών που ακολούθησαν εδώ και μια δεκαετία οι γερμανικές κυβερνήσεις (και που ανέχτηκαν ή δεν απέτρεψαν τα γερμανικά συνδικάτα), για να διατηρηθεί το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα του μεγάλου εξαγωγέα της Ε.Ε. «Τα ελληνικά συνδικάτα πάλεψαν αποτελεσματικά κατά του ντάμπιγκ των μισθών, την ώρα που σε εμάς πέρασαν την Ατζέντα 2010, τη μεταρρύθμιση Χαρτζ και τη σύνταξη στα 67 χρόνια. Αυτή την αντίσταση των Ελλήνων δεν θέλουν να την αφήσουν να περάσει. Πρέπει να θυσιάσουν 15% του μισθού τους. Τα προϊόντα πρέπει να αυξηθούν κατά 20% λόγω των φόρων. Αυτοί που τη βγάζουν πάλι καθαρή είναι οι τράπεζες. Τέλος με αυτό. Η Ατζέντα 2010 ήταν ο λάθος δρόμος και η Ατζέντα για τους Έλληνες είναι πάλι ο λάθος δρόμος». Τι λέει, λοιπόν, η γερμανική «ΑΔΕΔΥ», έστω κι αν μεγεθύνει υπερβολικά την αντίσταση των ελληνικών συνδικάτων; Ότι η αλληλεγγύη των Γερμανών στους Έλληνες συναδέλφους τους είναι και η οφειλόμενη αναδρομική αντίσταση στις μεταρρυθμίσεις (Ατζέντα 2010) που στοίχισαν την οδυνηρή ήττα στον Σρέντερ το 2005 και κατέληξαν στον «μεγάλο συνασπισμό» Χριστιανοδημοκρατών-Σοσιαλδημοκρατών, ο οποίος ολοκλήρωσε τη διαδικασία κατεδάφισης του κοινωνικού κράτους. Διαδικασία που τώρα εξάγεται (μαζί με τα γερμανικά ψυγεία, πλυντήρια, τα αυτοκίνητα, τα υποβρύχια…) σε όλη την Ευρώπη. Να, λοιπόν, με ποια έννοια και οι Γερμανοί (έστω αρκετοί απ’ αυτούς) είναι Έλληνες: αντιλαμβάνονται πια ότι δεν συμφέρει ούτε τους ίδιους να γίνουν και οι Έλληνες και όλοι οι άλλοι Ευρωπαίοι «Γερμανοί»…

Και βέβαια δεν είναι μόνο οι συνδικαλιστές. Πριν από μερικές εβδομάδες μια Γερμανίδα ιστορικός, η Λεονόρα Ζέελινγκ, είχε αντιπαραθέσει στην εθνικιστική υστερία της «Bild» και άλλων γερμανικών ΜΜΕ την πρότασή της για έναν «πολιτιστικό φόρο» 5 σεντς για κάθε χρήση ελληνικής λέξης από τις χιλιάδες που «ζουν» σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες. Συμβολική η πρότασή της, ο πολιτισμός δεν έχει κοπιράιτ, αλλά τι άλλο να αντιπαραθέσει κανείς σε μια πολιτική που, βασισμένη σε ανόητους συμβολισμούς για τους «απατεώνες της Ευρώπης», καταδικάζει τις κοινωνίες στην οπισθοδρόμηση;

Κι ύστερα, ήρθε ο Γκοντάρ, το τρομερό παιδί της κινηματογραφικής «νουβέλ βαγκ», το τέκνο της οργής του Μάη του ’68, με την εφηβική ορμή των 80 χρόνων του, να ταράξει τη γκλαμουράτη αμεριμνησία του Φεστιβάλ των Καννών, δηλώνοντας ότι δεν θα παραστεί λόγω «προβλημάτων ελληνικού τύπου». Γρίφος όπως κι οι ταινίες του η εξήγηση, αλλά ήταν γενναιόδωρος στις απαντήσεις του σε γαλλικό περιοδικό: «Θα έπρεπε να ευγνωμονούμε την Ελλάδα. Είναι η Δύση που χρωστάει στην Ελλάδα. Η φιλοσοφία, η δημοκρατία, η τραγωδία… Πάντα ξεχνάμε τη σχέση ανάμεσα στην τραγωδία και τη δημοκρατία. Χωρίς Σοφοκλή δεν θα υπήρχε Περικλής. Χωρίς Περικλή δεν θα υπήρχε Σοφοκλής… Όλος ο κόσμος χρωστάει χρήματα στην Ελλάδα. Θα μπορούσε κανείς να ζητήσει χιλιάδες εκατομμύρια για τα δικαιώματα του συγγραφέα και θα ήταν λογικό να της τα δώσουμε. Πάραυτα…».

Θα μπορούσα να προσθέσω και τα σχόλια του υπεραιωνόβιου Πορτογάλου σκηνοθέτη Μανουέλ ντε Ολιβέιρα, επίσης μέσω Καννών, που έριξε τη δική του ματιά συμπάθειας στην Ελλάδα, αλλά ίσως και μια ματιά ανησυχίας στη δική του χώρα, την Πορτογαλία: «Δείτε τι άσχημα πράγματα συμβαίνουν στην Ελλάδα εξαιτίας της κρίσης και τι ενδεχομένως θα συμβεί στην Ισπανία ή στην Πορτογαλία. Υπάρχει μια απώλεια αξιών και ιδεών που θυμίζει τα Σόδομα και τα Γόμορρα. Ίσως να είναι κιόλας. Ίσως ο κόσμος να ξαναζεί τα Σόδομα και τα Γόμορρα. Η ελπίδα όμως για το καλύτερο πάντα θα υπάρχει. Είμαι αισιόδοξος».

Σ’ αυτά τα σπαράγματα αλληλεγγύης, συμπάθειας, κατανόησης από τόσο ετερόκλητους ανθρώπους -συνδικαλιστές, καλλιτέχνες, επιστήμονες, αλλά και απλούς, απορημένους ή φοβισμένους Ευρωπαίους που η ανωνυμία τους δεν τους επιτρέπει να σπάσουν το φράγμα της ενημέρωσης- δεν υπάρχει το ρεύμα κάποιου νέου ρομαντισμού, όπως αυτό που στις αρχές του 19ου αιώνα έδινε επικές, μυθικές, διαστάσεις στον απελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων. Περισσότερο βλέπω μια προσδοκία, μια προσμονή χιλιάδων, εκατομμυρίων Ευρωπαίων να γίνει η έκπληξη. Και μάλιστα εδώ, στην Ελλάδα. Δεν ξέρω αν με κάποιο περίεργο, μαγικό, τρόπο κάποιοι Ευρωπαίοι λαμβάνουν κύματα που εμείς, ως κοινωνία, αν και πρώτη δύναμη πυρός στον πόλεμο του χρέους, δεν αντιλαμβανόμαστε. Για ένα είμαι βέβαιος: Μας βλέπουν, μας παρατηρούν, περιμένουν κάτι που θα σπάσει την καταθλιπτική ροή των πραγμάτων, την απελπιστική υποταγή της πολιτικής στην οικονομία, την αφόρητη ηγεμονία των αγορών στην κοινωνία, τον θρίαμβο της τραπεζοκρατίας επί της δημοκρατίας.

Είναι μια λογική προσδοκία. Καθώς η Ευρώπη, με την κληρονομιά των δυο ολέθριων πολέμων του προηγούμενου αιώνα στην πλάτη της, εμφανίζεται να αποτυγχάνει στο τελευταίο σχέδιο ειρηνικής απογείωσής της, καθώς η ευρωπαϊκή ελίτ συναρτά την επιβίωση του ενοποιητικού εγχειρήματος με την κατεδάφιση της κατεξοχήν ευρωπαϊκής κατάκτησης, του κοινωνικού κράτους, καθώς η Γηραιά Ήπειρος επιταχύνει την παρακμή της μόνο και μόνο για να διασώσει το πρώτο μεγάλο κερδοσκοπικό στοίχημα του 21ου αιώνα, είναι λογικό οι κοινωνίες να επιστρέφουν στα θεμελιώδη: οικονομία, πολιτική, κοινωνία. Ποιο είναι το σύγχρονο αποτύπωμα αυτού του τριγώνου; Πόσο βάθος τού έχουν προσθέσει δύο αιώνες ευρωπαϊκών θεσμών, από τότε που οι Γάλλοι επαναστάτες του έδιναν την πιο ριζοσπαστική εκδοχή με το σύνθημα: Liberte, egalite, fraternite (Ελευθερία, ισότητα, αδελφοσύνη); Τι έχουν να εισφέρουν στη διάσωση αυτού του τρίπτυχου οι Έλληνες της Ελλάδας αλλά και οι «Έλληνες» (ή Ούγγροι, ή Λετονοί, η Ιρλανδοί…) της Γερμανίας, της Γαλλίας, της Ισπανίας ή της Ιταλίας;
Είμαστε όλοι Έλληνες, λοιπόν. Στον ίδιο βαθμό που σε λίγες εβδομάδες μπορεί να είμαστε Ισπανοί ή Πορτογάλοι. Να μια απροσδόκητη και ελπιδοφόρα διάσταση της «ευρωπαϊκής ταυτότητας» που η κρίση του χρέους την έχει πετάξει στα αζήτητα.

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ (22/5/2010)

«…Χωρίς ένα “κούρεμα”, μια μερική διαγραφή χρεών, δεν μπορεί και δεν πρόκειται ποτέ να καταφέρει η Ελλάδα να εξυπηρετήσει το χρέος της. Γιατί δεν το έκαναν αυτό αμέσως; Η Ευρωπαϊκή Ένωση έπρεπε να έχει διακηρύξει έξι μήνες πριν, ή και νωρίτερα, ότι απαιτείται αναδιάρθρωση χρέους για την Ελλάδα. Το σχέδιο σωτηρίας έγινε για να προστατευθούν οι γερμανικές και, πολύ περισσότερο, οι γαλλικές τράπεζες από τις διαγραφές χρεών. Την ημέρα που ανακοινώθηκε το σχέδιο, οι μετοχές των γαλλικών τραπεζών κέρδισαν 24%. Βλέποντας όλα αυτά, καταλαβαίνουμε γιατί επινοήθηκε το σχέδιο διάσωσης: για να διασωθούν οι τράπεζες και ορισμένοι πλούσιοι Έλληνες…. Θα έπρεπε να διαγράψουν το ένα τρίτο του ελληνικού χρέους. Οι επενδυτές γρήγορα θα καταλάβαιναν ότι πλέον η Ελλάδα έχει ένα χρέος που μπορεί να το διαχειριστεί. Η εμπιστοσύνη θα είχε αποκατασταθεί πολύ γρήγορα. Τώρα αυτή η ευκαιρία χάθηκε και είμαστε αντιμέτωποι με αυτό το τρομερό μπλέξιμο».

Κάρλ Ότο Πέρλ, (πρόεδρος της Bundesbank την περίοδο 1980-1991), Συνέντευξη στο περιοδικό Spiegel

Life is too short… (15/10/2010)

Δύο ειδήσεις που πέρασαν στα ψιλά, αλλά αξίζουν την προσοχή μας. Η πρώτη: στην Ινδία, ένας γιόγκι ηλικίας σχεδόν 90 ετών, εξετάζεται από γιατρούς και ειδικούς ως θαύμα της φύσης μιας και ισχυρίζεται ότι παραμένει άσιτος (και απότιστος) εδώ και 70 χρόνια, από τότε που μυήθηκε στον ασκητισμό. Η δεύτερη: έρευνα Βρετανών επιστημόνων εντόπισε ισχυρές ενδείξεις ότι… η πολλή δουλειά τρώει τον αφέντη. Θα μου πείτε, δεν χρειαζόταν μια έρευνα γι’ αυτό, έχει όμως την αξία του το γεγονός ότι οι επιστήμονες συνδέουν ευθέως τις πολλές ώρες εργασίας με την αύξηση των καρδιοπαθειών και των εμφραγμάτων. Η έρευνα έγινε μεταξύ 6.000 δημοσίων υπαλλήλων (ξέρετε, αυτών των τεμπέληδων που πρέπει να τους κόψουμε και τον 12ο μισθό, που λέει και ο Πάσχος) και μάλιστα για διάστημα 11 ετών.

Τις ειδήσεις αυτές τις σημειώνω επειδή προφανώς η κυβέρνηση (των Αθηνών, των Βρυξελών, της Ουάσιγκτον, δεν έχει και τόση σημασία) έχει μια άλλου είδους αντίληψη για τις βλαβερές συνέπειες της εργασίας (με όλα της τα παρελκόμενα, συμπεριλαμβανομένης της ανεργίας) στην υγεία και στον κύκλο ζωής του ανθρώπου. Για παράδειγμα, η πιο ευφάνταστη πρόβλεψη της ασφαλιστικής απορρύθμισης είναι η σύνδεση του ορίου ηλικίας συνταξιοδότησης με το προσδόκιμο επιβιώσεως. Η πρόβλεψη αυτή εστιάζεται προφανώς στην πεποίθηση ότι ο μέσος όρος ζωής των ανθρώπων αυξάνεται γραμμικά, δεν έχει ιστορικές παλινδρομήσεις, είναι απλώς μια διαρκής αναμέτρηση του ανθρώπινου είδους με το ίδιο το γενετικό του υλικό και διόλου με τις κοινωνικές ή οικονομικές συνθήκες. Η καλύτερη εκδοχή για την κυβερνητική επιλογή (που είναι άλλωστε και πανευρωπαϊκή) είναι να πιστέψουμε ότι οι εμπειρογνώμονες και οι «τεχνικοί σύμβουλοι» του ΔΝΤ, της Κομισιόν και της Ε.Ε. έχουν ήδη σπεύσει στην Ινδία και έχουν πάρει τη συνταγή επιβίωσης από τον άσιτο εδώ και 70 χρόνια γιόγκι (ο οποίος, προφανώς, δεν έχει και καμία αγωνία να πάρει σύνταξη). Ωστόσο, υποθέτω ότι υπάρχει μια ενοχλητική λεπτομέρειά στο παράδειγμά του: το γεγονός ότι, εκτός από το φαγητό, απέχει απόλυτα και από την εργασία. Εκτός κι αν θεωρήσουμε εργασία τον διαλογισμό.

Πέρα από την πλάκα, θα πρέπει πραγματικά οι μεταρρυθμιστές των συστημάτων συνταξιοδότησης να μας εξηγήσουν από πού τεκμαίρεται η πρόβλεψη ότι από το 2018 και μετά το προσδόκιμο ζωής θα αυξηθεί. Αυτό θα ήταν πολύ πιθανό αν το επίπεδο ευημερίας των κοινωνιών ανέβαινε, αν οι συνθήκες ζωής βελτιώνονταν, αν το ημιθανές κοινωνικό κράτος βελτίωνε τις παροχές του, αν η πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας και πρόνοιας διευκολυνόταν, αν παραγωγικός βίος των ανθρώπων δεν μετατρεπόταν σ’ έναν αγχωτικό μαραθώνιο, πρώτον, για να διατηρήσεις τη δουλειά σου και, δεύτερον, για να αντεπεξέλθεις στο νέο εργασιακό (δηλαδή, εργοδοτικό) όραμα ευελιξίας και παραγωγικότητας.

Η αλήθεια είναι ότι ο θάνατος «αγαπάει» πολύ τα ισοπεδωτικά προγράμματα «εξυγίανσης» των οικονομιών και «εξασθένισης» των κοινωνιών από τις οποίες έχει περάσει ο ολετήρας του ΔΝΤ. Οι βαλτικές χώρες έχουν μια οδυνηρή και πολύ πρόσφατη εμπειρία για το πού οδηγεί η βίαιη μαζική πτώχευση των νοικοκυριών, η συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους, το κλείσιμο νοσοκομείων, σχολείων ή πανεπιστημίων για τα οποία δεν περίσσευαν κρατικές δαπάνες: σε ένα νέο μεταναστευτικό κύμα προς Ευρώπη και ΗΠΑ, αύξηση αυτοκτονιών, μεγάλες ομάδες πληθυσμού χωρίς πρόσβαση σε γιατρούς και φάρμακα. Ίσως είναι πολύ νωρίς για να έχει καταγραφεί αυτή επιδείνωση στο προσδόκιμο ζωής, αλλά η Λατινική Αμερική, με μακρά εμπειρία στα «εξυγιαντικά» προγράμματα του ΔΝΤ, έχει ζοφερές καταγραφές και στο καθαυτό πεδίο του θανάτου.

Το πακέτο «δημοσιονομική εξυγίανση - αποπληθωρισμός μισθών - ελαστικοποίηση εργασίας - ασφαλιστική μεταρρύθμιση», που δίνεται σε δόσεις χημειοθεραπείας-σοκ στην ελληνική κοινωνία, εμπεριέχει αναπόφευκτα και μια δόση θανάτου. Όταν ακόμη και συνταξιούχοι που βρίσκονται ήδη κάτω του ορίου φτώχειας (ακριβώς τη χρονιά την οποία η Ε.Ε. έχει κηρύξει ως έτος κατά της φτώχειας! Μιλάμε, μας δουλεύουν ψιλό γαζί…) εξωθούνται προς τα όρια της πείνας, μόνο το ισχυρό γενετικό υλικό ή ένα θαύμα (ίσως και μερικές ώρες διαλογισμού τη μέρα, σαν τους γιόγκι) μπορεί να αποτρέψει μια μείωση του κύκλου ζωής. Σ’ αυτό πρέπει να προστεθεί η φθοροποιός δύναμη της εθνικής κατάθλιψης στην οποία έχουμε περιέλθει, της ενοχοποίησης της κοινωνίας για εγκλήματα άλλων, της μειωμένης αυτοεκτίμησης που εγκαθίσταται σαν τσιμπούρι στη συλλογική συνείδηση. Αλλά, πιο χειροπιαστά αποτελέσματα θα έχει η διεύρυνση της απορρύθμισης στην αγορά εργασίας που θα επιφέρει η αύξηση του ορίου απολύσεων, η μείωση του κόστους της, η συρρίκνωση των δαπανών προς τους οργανισμούς που υποτίθεται ότι προορίζονται για να απαλύνουν τις επιπτώσεις της (παρατηρήσατε με πόση περηφάνια ο κ. Λοβέρδος ανακοίνωσε τη μείωση του ποσοστού των εισφορών που πάνε στον ΟΑΕΔ και την Εργατική Εστία;). Προαναγγέλλεται επίσης (με ανάλογη περηφάνια) η περιστολή των δαπανών περίθαλψης και φαρμακευτικής δαπάνης (υπάρχουν, βέβαια, περιθώρια για περιορισμό της σπατάλης υπέρ προμηθευτών, αλλά με τη σπουδή που υπάρχει για «μέτρα άμεσης απόδοσης» είναι μάλλον βέβαιο ότι θα την πληρώσει κυρίως η συνταγογράφηση των φαρμάκων των συνταξιούχων).

Αλλά, το σημαντικότερο είναι ότι η αύξηση των ορίων ηλικίας και η επιμήκυνση του ελάχιστου χρόνου ασφάλισης στα 40 χρόνια, σε συνδυασμό με τη μακρόχρονη ύφεση που «εγγυάται» η «εξυγίανση» (των τραπεζικών χαρτοφυλακίων) και την ανεργία, ακυρώνουν κάθε δυνατότητα του μέσου μισθωτού να καταστρώσει ένα στοιχειώδες σχέδιο ζωής: τόσα χρόνια σπουδών, τόσα χρόνια εργασίας, τόσα για την ανάπαυση του συνταξιούχου. Στις συνθήκες της απόλυτης επισφάλειας και ευελιξίας στην αγορά εργασίας, θα είναι καθαρή τύχη να συμπληρώσει κανείς 40 χρόνια εργάσιμου (και ασφαλισμένου) βίου για να πετύχει την ήδη κουτσουρεμένη ανώτατη σύνταξη. Κι αυτό αν υποθέσουμε ότι δεν θα υπάρξει και δεύτερο κύμα ασφαλιστικής μεταρρύθμισης, σύμφωνα με το μνημόνιο κυβέρνησης- Ε.Ε. –ΔΝΤ. Έτσι καταλήγουμε στο ζοφερό σχέδιο ζωής των μεταρρυθμιστών: 5 χρόνια βρεφονηπιακά κι ανυποψίαστα, 25 χρόνια εκπαίδευσης και σπουδών, 40-45 χρόνια εργασίας και… πόσα για τη σύνταξη; Πέντε; Δέκα; Δέκα, βάσει του καλού σεναρίου ότι το προσδόκιμο ζωής δεν θα πέσει. Πέντε, αν μείνει ως έχει ή μειωθεί. Με βάση αυτή την εξέλιξη, τίποτε δεν αποκλείει σε μια δεκαετία τα ασφαλιστικά ταμεία να σφύζουν από πόρους που θα τροφοδοτούν αφειδώς το χρέος των πιστωτών. Οι πιθανότητες να πάρει κανείς πλήρη σύνταξη σε μια λογική ηλικία «απόσυρσης» βαίνουν μειούμενες. Όλο και περισσότεροι θα μένουν όμηροι των ασφαλιστικών μεταρρυθμίσεων, με αποτέλεσμα η αναλογία εργαζομένων-συνταξιούχων να ανατραπεί θεαματικά υπέρ των πρώτων. Τι θα γίνει τότε; Θα επιστρέψει ο κ. Λοβέρδος ή οι διάδοχοί του τα χρόνια που «έκλεψαν» από τους ανθρώπους; Ή θα μειωθεί το όριο ηλικίας σε αντιστοιχία με ένα πιθανότατα μειωμένο προσδόκιμο επιβιώσεως;

Ο αντίλογος είναι, πέρα από τις παραμετρικές διαστάσεις του Ασφαλιστικού, ότι η διάθεση των ανθρώπων για «απόσυρση» αντιστρέφεται όταν φτάνει η ώρα της σύνταξης. Αλήθεια είναι αυτό. Οι συνταξιούχοι μελαγχολούν στο τέλος του εργασιακού βίου, πολλοί αποφασίζουν να δουλέψουν λίγο ακόμη, να νιώσουν χρήσιμοι, άλλοι διοχετεύουν τη δημιουργική τους ικμάδα σε πράγματα που δεν μετριούνται ως παραγωγικότητα: βοηθούν τα παιδιά και τα εγγόνια τους, γυρίζουν στα χωριά τους, καλλιεργούν τα μποστάνια τους, μαστορεύουν, ταξιδεύουν, προσφέρουν μια άδηλη κοινωνική εργασία που καλύπτει τις μαύρες τρύπες της κρατικής πρόνοιας. Σ’ αυτό το φαινόμενο υπάρχει μια προβολή του μέλλοντος στο οποίο ενστικτωδώς, σε πείσμα των «μεταρρυθμιστών», τείνει η ανθρωπότητα: όταν η εργασία παύει να είναι καταναγκασμός, όταν βγαίνει από το πλαίσιο της εμπορευματικής και εκμεταλλευτικής σχέσης, γίνεται πεδίο ελεύθερης έκφρασης και δημιουργικότητας του ατόμου. Έχουμε εδώ, σε κλίμακα ατομική, το σπέρμα του άλματος που -δεν μπορεί- κάποια από τις επόμενες γενιές θα το ζήσει: του άλματος από το βασίλειο της ανάγκης, στο βασίλειο της ελευθερίας. Όπου, υποθέτω, ο παραγωγικός βίος των ανθρώπων δεν θα χωρίζεται σε εργάσιμο και συντάξιμο.
Να κλείσω με μία ακόμα είδηση που πέρασε στα ψιλά, πέραν των δυο εισαγωγικών: Στη Βολιβία, μία από τις φτωχότερες χώρες της Λ. Αμερικής, την περασμένη Τρίτη ανακοινώθηκε ασφαλιστική μεταρρύθμιση. Το όριο ηλικίας συνταξιοδότησης, που από το 1996 ήταν τα 65 χρόνια, μειώνεται στα 58 χρόνια. Επίσης, οι ανώτατες συντάξεις (58 χρόνια με 35 χρόνια ασφάλισης) τριπλασιάζονται από τα 800 στα 2.400 μπολιβιάνος. Για την ιστορία, η Βολιβία είναι μία από τις χώρες της Λ. Αμερικής που αρνείται να πληρώσει το «κακό», φορτωμένο με τοκογλυφικά επιτόκια, χρέος της.

Συμπέρασμα; Όπως έλεγε και το τραγούδι, life is too short… Η ζωή είναι πολύ μικρή για να την εμπιστευόμαστε σε μεταρρυθμιστές.