ΟΙ ΝΥΧΤΕΣ ΤΟΥ ΧΗΜΕΙΟΥ

 

Ξέρω, είναι κακή η φωτογραφία που έβγαλα με το κινητό την περασμένη Πέμπτη, 12 Νοεμβρίου 2026, στο παλιό Χημείο. Ειναι μια φωτογραφία απόμακρη, ψυχρή, παγερή, σχεδόν χωρίς ζωή. Σε αντίθεση με τη ζωή που ανέβλυζε από το πάνελ, τα έδρανα, τους διαδρόμους, τα σκαλάκια, την είσοδο του μεγάλου αμφιθεάτρου στυο κτήριο των σχεδόν 140 χρόνων, δια χειρός Τσίλερ παρακαλώ, που παρεμπιπτόντως έχει γίνει μια νεοκλασική κούκλα, ό,τι καλύτερο διαθέτει η Σόλωνος αρχιτεκτονικά, φυσικά καλύτερο και της Νομικής.

Ησαν εκεί αι γενεαί πάσαι του Πολυτεχνείου και της Μεταπολίτευσης, στην παρουσίαση του συλλογικού βιβλίου των 280 σελίδων «Τότε και τώρα: 34 φωνές», που εκδόθηκε από τον Τόπο- εκδοτικός οίκος που «τα σπάει» με τις επιλογές του και με επιτυχίες αντιστρόφως ανάλογες του μεγέθους του-. Το βιβλίο είναι προϊόν των «συναντήσεων της Παρασκευής» που μερικές δεκάδες από τους συντελεστές της φοιτητικης εξέγερσης του Νοέμβρη 1973 ξεκίνησαν πριν μερικά χρόνια για να προετοιμάσουν και να τιμήσουν τα 50χρονά της, προφανώς με μια συναίσθηση του χρόνου που λιγοστεύει και με μια αίσθηση ευθύνης απέναντι στην ιστορία και τις νεότερες γενιές. Οι «34 φωνές» είναι ο τρυφερός καρπός αυτών των συναντήσεων των «αλητόπαιδων» του 1973- 18χρονων έως 30χρονων το πολυ τότε- που σήμερα διανύουν τη 8^η δεκαετία της ζωής τους, ακουμπισμένη ολόλευκα,  διάφανα ή στις 50 αποχρώσεις του καστανοξανθοκόκκινου πάνω στα κεφάλια τους. Είναι οι μαρτυρίες και οι σκέψεις 34 από τους εκατοντάδες «πρωταγωνιστές» της εξέγερσης, αν κι η λέξη πρωταγωνιστές είναι λάθος, εντελώς ακατάλληλη, γιατί σ’ αυτή τη μοναδική στιγμή του 1973, όταν όλα τα ‘σκιαζε η φοβέρα και τα πλάκωνε η σκλαβιά, όλα τα σενάρια, τα σχέδια και οι πρωταγωνιστικοί ρόλοι που είχαν συνωμοτικά γραφτεί από τις παράνομες οργανώσεις της αριστεράς και της αντιδικτατορικής δράσης, όλα τα διαφορετικά προτάγματα, συνθήματα, προγράμματα, όλες οι κομματικές γραμμές, όλοι οι ανταγωνισμοί, οι διαγκωνισμοί, οι ηγεμονισμοί, οι ενδοαεριστεροί εμφύλιοι, όλα τα ταλέντα, τα ηγετικά χαρίσματα, οι ατομικές πολιτικές και στρατηγικές δεξιότητες «κάηκαν», για να επικρατήσει ένα συλλογικό δημιουργικό χάος, όπου καθένας από τους εκατοντάδες ήταν πρωταγωνιστής και κομπάρσος την ίδια στιγμή. Δεκάδες συνθήματα γραμμένα σε σκονάκια ή αποθηκευμένα στη μνήμη, προϊόντα σχινοτενών αναλύσεων ή τεθλασμένων από την παρανομία γραμμών λανσαρίστηκαν και δοκιμάστηκαν στα πολύβουα αμφιθέατρα και στα πηγαδάκια των προαυλίων του Πολυτεχνείου εκείνα τα τρομερά τρία μερόνυχτα της εξέγερσης, αλλά αρκούσαν τρεις λέξεις για να εκφράσουν – και να συνεχίζουν να εκφράζουν- όλες τις φυλές της αριστεράς, ενταγμένων, ανένταχτων, αταξινόμητων: ΨΩΜΙ- ΠΑΙΔΕΙΑ- ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ.

Οι νύχτες του Νοέμβρη 1973 στο Πολυτεχνείο ήταν δύσκολο να χωρέσουν στις 2,5 ώρες της βραδιάς της 12^ης Νοέμβρη 2026. Αλλά εκείνο που χώρεσε στα σίγουρα ήταν ή λαχτάρα των 70ρηδων συντελεστών της εξέγερσης, των 50άρηδων και 60άρηδων των αγώνων της Μεταπολίτευσης, και των λιγοστών είναι αλήθεια μεταγενέστερων, να αρθούν πάνω από τις διαχωριστικές γραμμές, πάνω από τα υπαρκτά ή τεχνητά ιδεολογικά σύνορα, τους «ναρκισισμούς της ελάχιστης διαφοράς», τις μεγάλες διαψεύσεις και καταρρεύσεις, τα εμφύλια πυρά για προδοσίες, ανέξοδους βερμπαλισμούς, άθλιους συμβιβασμούς, εκμαυλισμούς της εξουσίας και του χρήματος, ο πόθος να πιαστεί πάλι το νήμα από την αρχή, από την άκρη που τους ένωσε όλους το 1973.

Αλλά εκεί, στο Μ.ΑΜΦΙ. (σ.σ. τι ωραίο αρκτικόλεξο!) του Παλιού Χημείου που είχα κάτι δεκαετίες να δω και να πατήσω, εγώ διέβλεψα και μια άλλη επιθυμία κάποιων από τους ολίγον μεταγενέστερους της εξέγερσης του Νοέμβρη να κλείσουν τις πληγές μιας άλλης νύχτας: της Νύχτας του Χημείου στις 16 Δεκεμβρίου 1979. Εκεί, στο επιβλητικό κλιμακοστάσιο του κτηρίου, από το υπόγειο ως τον δεύτερο όροφό του, εκείνη τη νύχτα εκτυλίχθηκε μια απίστευτη σύρραξη ανάμεσα στην ΚΝΕ- Πανσπουδαστική από τη μια πλευρά, με τις ευλογίες της επίσημης ΠΑΣΠ και μέρους του Ρήγα, αλλά με την αποκλειστική επιχειρησιακή ευθύνη του ΚΚΕ, και το πολύχρωμο και απρόσμενα σαρωτικό ρεύμα των καταλήψεων των ΑΕΙ ενάντια στον νόμο 815 της αυταρχικής διακυβέρνησης των πανεπιστημίων. Από τη μαοϊκή και τροτσκιστική αριστερά μέχρι την αναρχία, και από τη Β’ Πανελλαδική μέχρι τα ανεξάρτητα σχήματα της αυτονομίας με τα διασκεδαστικά αρκτικόλεξα, το ρεύμα των καταλήψεων είχε καταφέρει να κλονίσει την ηγεμονία της επίσημης αριστεράς στο φοιτητικό κίνημα, να επιβάλει μια ριζοσπαστικότερη πρόταση αγώνα και τελικά να οδηγήσει τους φοιτητές σε μια πρωτοφανή νίκη με την κατάργηση του επίμαχου νόμου της κυβέρνησης του «εθνάρχη» Καραμανλή.

Το Χημείο ήταν ο πρώτος κρίκος της αλυσίδας. «Δεν είμαστε Παπούα, δεν είμαστε Ζουλού, είμαστε η άγρια φυλή του Χημικού», ήταν το εμπνευσμένο από τη Λιλιπούπολη σύνθημα με το οποίο έπεσε το πρώτο «κάστρο». Κι ακολούθησαν, εκείνον τον φοβερό Δεκέμβρη του 1979, κι άλλα κάστρα, κι άλλες άγριες φυλές, του Νομικού, του Πολιτικού, του Πολυτεχνείου... Μια απροσδόκητη, εκτός σχεδίου κι ανύποπτη ιδεολογική σύγκρουση διαπέρασε οριζόντια και κάθετα την πολυποίκιλη αριστερά και κάθε επί μέρους πολιτική οργάνωσή της στα πανεπιστήμια. Κι εκεί, στο Χημείο, έγινε η ανεπιτυχής απόπειρα να επιλυθεί αυτή η σύγκρουση «στρατιω»ικά»: ρόπαλα, στυλιάρια, λοστοί, πέτρες, τζάμια, μπουκάλια εκτοξεύονταν επί ώρες στο πεδίο μάχης. «Τι είμαστε; Κομμουνιστές! Τι είναι; Χαφιέδες!» ήταν ένα από τα συνθήματα εμψύχωσης των «στρατιωτών» των ΚΝΑΤ, πριν πέσουν στη μάχη «ανακατάληψης» του Χημείου. «Κνίτες, Χίτες, Ταγματασφαλίτες» ήταν η απάντηση των ένστολων της άλλης πλευράς, κι ήταν να αναρωτιέται κανείς πώς διανύθηκε μέσα σε μόλις έξι χρόνια αυτή η τεράστια απόσταση από τις νύχτες του Νοέμβρη 1973 μέχρι τη νύχτα του Δεκέμβρη του 1979, πώς γέμισε με τόσο ιδεολογικό και πολιτικό μίσος τα μυαλά των στρατευμένων εικοσάρηδων της μεταπολίτευσης; Οσοι ζήσαμε αυτή τη μικρή ενδοαριστερή τραγωδία από την πλευρά του ΚΚΕ θυμόμαστε την τεράστια αμηχανία που μας προκαλούσε το αλλόκοτο ρεύμα που ξεπήδησε από το πουθενά και κατάφερνε να μεταβολίσει αβίωτες, διαβασμένες σε βιβλία εμπειρίες από τον γαλλικό Μάη του 1968, το αμερικανικό Movement ή την ιταλική αυτονομία, σε κάτι μαχητικό, μαζικό, καινοτόμο, αποτελεσματικό.

Η σύρραξη της 16^ης Δεκέμβρη του 1979 στο Χημείο έληξε με νίκη στα σημεία του ρεύματος των καταλήψεων, στις οποίες στο τέλος όλοι προσχώρησαν. Ο νόμος 815 καταργήθηκε. Πρωτοφανές στα κοινοβουλευτικά χρονικά. Το φοιτητικό κίνημα είχε την ευκαιρία ενός φιλόδοξου, ριζοσπαστικού επαναπροσδιορισμού, που χάθηκε στην αδιέξοδη κι ανελέητη αντιπαλότητα «επίσημης» και «νέας» αριστεράς. Ωστόσο κι οι δυο, λίγο μετά, πνίγηκαν μέσα στη σαρωτική σοσιαλιστική πλημυρίδα που εδραίωσε το ΠΑΣΟΚ στην εξουσία. Το τραύμα του Χημείου έμεινε χαίνον, ανεπούλωτο, καθιερώνοντας για μια εικοσαετία σχέσεις καχυποψίας κι εχθρότητας στο «αριστεροχώρι».

 Ισως γι’ αυτό έχει τη σημασία του το γεγονός ότι την περασμένη Πέμπτη, 12 Νοεμβρίου, το Χημείο της σύρραξης έγινε σημείο συνύπαρξης για ανθρώπους που πριν 50 χρόνια στέκονταν απέναντι, μ’ ένα στυλιάρι ή ένα λοστάρι στα χέρια, έτοιμοι ν’ ανοίξουν ο ένας το κεφάλι του άλλου. Από μιαν άποψη, η άρνηση του ανεκδιήγητου πρύτανη του ΕΜΠ να δώσει άδεια παρουσίασης του βιβλίου «Τότε και τώρα» στον φυσικό χώρο του, στο Πολυτεχνείο, μπορεί να βγήκε και σε καλό. Εδωσε την ευκαιρία στο Χημείο της περιττής σύγκρουσης του 1979 να γίνει Χημείο της αναγκαίας σύγκλισης. Να μην το υπερβάλω κι όλας, αλλά στο Μ.ΑΜΦΙ. είχα την αίσθηση ότι πέρα από τις αγκαλιές και τα φιλιά εγκαρδιότητας των υπερηλίκων της εξέγερσης του 1973, ήταν και τα βλέμματα οικειότητας, αμοιβαίας συγνώμης ή σιωπηρής εκμυστήρευσης, τύπου «τι μαλακίες κάναμε», των μεσηλίκων των καταλήψεων του 1979 που γέμιζαν την ατμόσφαιρα με λίγη αισιοδοξία.