Ο πατριωτισμός των Ελλήνων (8/9/2007)

Με διαφορά μερικών μόλις ωρών -λίγων από τις πολλές φρυκτές και φρικτές ώρες των επάρατων μηνών Αυγούστου και Σεπτεμβρίου- ο πρωθυπουργός και ο αρχηγός του ΠΑΣΟΚ επικαλέστηκαν τον πατριωτισμό των Ελλήνων. Και με πανομοιότυπο τρόπο, έκαναν λόγο όχι για οποιονδήποτε πατριωτισμό, αλλά για έναν νέο πατριωτισμό. Ποιος έχει το κοπιράιτ, αδιάφορο. Για την ιστορία αναφέρω ότι τον όρο χρησιμοποίησε πρώτος ο Γιώργος Παπανδρέου. Όχι μόνο προ ημερών, στο πλαίσιο της ρητορικής που αναπτύχθηκε στα αποκαΐδια της Πελοποννήσου, αλλά και πριν από περίπου τριάμισι χρόνια, παραμονές των προηγούμενων εκλογών, φρέσκος ακόμη στην ηγεσία του ΠΑΣΟΚ. Αλλά ελάχιστη σημασία έχει.

Το ερώτημα είναι τι εννοούν και ο πρωθυπουργός και ο αρχηγός του ΠΑΣΟΚ μιλώντας για νέο πατριωτισμό. Ο προσδιορισμός «νέος» σημαίνει προφανώς ότι υπάρχει ένας «παλαιός», ο οποίος είτε απορρίπτεται, είτε θεωρείται παρωχημένος.

Η αλήθεια είναι ότι ο «παλαιός» πατριωτισμός είναι αρνητικά φορτισμένος. Για μια χώρα που έχει περάσει έναν διχασμό, αρκετούς πολέμους, έναν εμφύλιο, μια μακρά περίοδο φαιάς δημοκρατίας, δύο δικτατορίες, με ένα μέρος του πολιτικού φάσματος εκτός νόμου και ένα τμήμα του πληθυσμού εξόριστο, φυλακισμένο και πολιτικά ανάπηρο, είναι προφανές ότι ο πατριωτισμός δεν είναι μονοσήμαντος. Ποτέ δεν ήταν. Δεν υπερασπίζονταν όλοι οι Έλληνες πάντα την ίδια πατρίδα. Όχι μόνο για λόγους πολιτικούς και ιδεολογικούς. Αλλά πρωτίστως για λόγους κοινωνικούς. Ακόμη και τα σύνορα, η μόνη ίσως σταθερά της έννοιας «πατρίδα», δεν ήταν για όλους τα ίδια. Η επικράτεια ήταν κυριολεξία για τους αστούς που έβλεπαν την πατρίδα σαν μια μεγάλη αγορά, αρκετή για να χωρέσει τις κερδοσκοπικές τους φιλοδοξίες. Αλλά για το χωρικό και τον βουκόλο που ζούσε από την οικονομία της γης και για τον οποίο η αγορά εξαντλούνταν στην τοπική ζωοπανήγυρη, τα σύνορα της πατρίδας σπάνια ξεπερνούσαν τα όρια ενός νομού. Αργότερα, τα σύνορα της πατρίδας μεγάλωσαν και γι’ αυτούς που αποκολλήθηκαν από την ύπαιθρο για να συσσωρευτούν στην Αθήνα και τις άλλες μεγαλουπόλεις, ως φθηνό ανειδίκευτο εργατικό δυναμικό. Σήμερα, για κάποιους τα σύνορα της χώρας έχουν επεκταθεί απίστευτα, πέρα και από το Μεγαλοϊδεατικό όνειρο της Ελλάδας των τριών θαλασσών και των δύο ηπείρων, στις απροσδιόριστες διαστάσεις των ενιαίων και απελευθερωμένων αγορών. Για άλλους πάλι, η πατρίδα έχει συρρικνωθεί καταθλιπτικά, στα όρια ενός ενυπόθηκου διαμερίσματος 100 τετραγωνικών ή των πέντε τετραγωνικών που τους αναλογούν στον χώρο εργασίας τους.

Σε κάθε περίπτωση, το παλαιό ποιητικό ερώτημα του Πολέμη «Τι είναι η πατρίδα μας; / Μην είναι οι κάμποι; / Μην είναι τ’ άσπαρτα ψηλά βουνά;» απαντάται με ποικίλους τρόπους, συναρτημένους με την εποχή, τους μύθους της, τα συμφέροντα και ενδιαφέροντα των στρωμάτων της κοινωνικής πυραμίδας. Είναι δεδομένο για όλους, βέβαια, ότι πατρίδα δεν είναι πλέον οι κάμποι και τα βουνά, σπαρμένα ή άσπαρτα. Σιγά σιγά απαλλασσόμαστε απ’ αυτά, με τις φωτιές ή το real estate.

Η πατρίδα αλλάζει, λοιπόν, αν και όχι με τον ίδιο τρόπο για όλους. Λογικό, λοιπόν, ν’ αλλάξει και το είδος του πατριωτισμού που απαιτεί η υπεράσπισή της. Δύο είναι τα σημαντικότερα στοιχεία που διαφοροποιούν τον παλαιό από τον νέο πατριωτισμό (αγνοώ, βεβαίως, αν τα ίδια στοιχεία υπονοούν οι κύριοι Καραμανλής και Παπανδρέου).

Πρώτον, ο παλαιός πατριωτισμός στηριζόταν στον καταναγκασμό, ο νέος επικαλείται τον εθελοντισμό. Θεωρητικά, είναι ο καθένας όσο πατριώτης θέλει και μπορεί να είναι. Ο παλαιός πατριωτισμός στηριζόταν σε μια σειρά ελάχιστων υποχρεώσεων, θεωρητικά ισότιμων για όλους. Υποχρεωτική στράτευση και επιστράτευση, υποχρεωτική προσφορά των ανθρώπων ως κρέατος για τα κανόνια, ανεξάρτητα από το αν ο πόλεμος της πατρίδας ήταν δίκαιος ή άδικος. Δεν χρειάζεται να επιχειρηματολογήσω ιδιαίτερα γι’ αυτό, ο Κλιντ Ιστγουντ τα έχει πει όλα στις «Σημαίες των προγόνων μας» και στα «Γράμματα από το Ίβο Τζίμα». Αλλά ακόμη και μακριά από τα πεδία της μάχης, στον χώρο της ειρηνικής δράσης, ο παλαιός πατριωτισμός απαιτούσε υποχρεωτικό περιορισμό ελευθεριών και δικαιωμάτων, υποχρεωτική φορολογία, μικρές και μεγάλες καταναγκαστικές θυσίες, άνισα πάντα κατανεμημένες, με το μέγιστο βάρος στη βάση της κοινωνικής πυραμίδας και για στόχους για τους οποίους συνήθως ουδείς ρωτήθηκε. Ο νέος πατριωτισμός επικαλείται την ελεύθερη βούληση, την αυτοπροσφορά, έστω και εκβιασμένη από το ερανικό τηλεοπτικό μάρκετινγκ.

Το δεύτερο στοιχείο διαφοροποίησης του νέου από τον παλαιό πατριωτισμό είναι το είδος της προσφοράς που απαιτείται. Το μέσο συναλλαγής για την υπεράσπιση της πατρίδας. Η μονάδα μέτρησης του παλαιού πατριωτισμού ήταν το αίμα, αφειδώς αντλούμενο από το προλεταριάτο και τη φτωχή αγροτιά, με φειδώ και διακριτικότητα αποσπώμενο από τους γόνους της πολιτικής και οικονομικής ελίτ. Ο νέος πατριωτισμός μετριέται με χρήμα. Non olet sanguis sed pecunia, δεν μυρίζει αίμα, αλλά χρήμα, για να παραφράσουμε τους Λατίνους και την Πατρίτσια Χάισμιθ. Αλλά εδώ η προσφορά αντιστρέφει την κοινωνική πυραμίδα. Ό,τι εκπορεύεται από την κορυφή της, παίρνει τη διάσταση μιας εθνικής ευεργεσίας, ανακοινώνεται μπροστά στις κάμερες, κάτω από εκτυφλωτικούς προβολείς, στο στιλ ενός πατριωτικο-κοσμικού χάπενινγκ. Τα μικρά ποσά που βγαίνουν από τα πορτοφόλια των μικρομεσαίων, περνούν με ταχύτητα 30 χιλιομέτρων την ώρα, στα «σουπεράκια» στον πάτο της τηλεοπτικής εικόνας. Η ψυχολογική ερμηνεία αυτής της ανταπόκρισης, που στην περίπτωση της καταστροφής του Αυγούστου μετριέται ήδη σε εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ, βρίσκεται ίσως στο γεγονός ότι η πατρίδα συγκινεί και συνεγείρει περισσότερο απειλούμενη, πληττόμενη, αιματοκυλισμένη, καμένη, πνιγμένη, κατεστραμμένη παρά ακμαία και όρθια. Αποτελεί, επίσης, ένα είδος εξορκισμού του κακού που δεν βρήκε εμάς, αλλά άλλους. Σαν να εξαγοράζουμε τις τύψεις μας για την κατ’ επίφαση ευδαιμονία μας. Ή γιατί εμείς απλώς επιβιώσαμε.

Αλλ’ αυτό αφορά τους κομπάρσους του νέου πατριωτισμού, τους πατριώτες των 20 και των 50 ευρώ. Για τους πρωταγωνιστές, τους χορηγούς των εκατομμυρίων που μετέφεραν τον ανταγωνισμό τους από το πεδίο της αγοράς και της ισχύος στα νέα μέτωπα της πατρίδας και της εθνικής ευεργεσίας, τα κίνητρα είναι πολύ πιο ιδιοτελή. Δεν θα αναφέρω μόνο την κοινοτοπία των φοροαπαλλαγών που επιτυγχάνουν οι μεγάλοι ευεργέτες (το κόλπο είναι παλαιό, από την εποχή του παλαιού πατριωτισμού). Μεγαλύτερη ίσως σημασία έχει η ιδιότυπη πολιτική επένδυση που κάνουν οι «μεγάλοι χορηγοί» στο παρόν μπλοκ εξουσίας, λίγες μέρες πριν τεθεί σε εκλογική του δοκιμασία και με τις πελώριες απορίες που προκάλεσε η θεαματική διαχειριστική του ανικανότητα στην πρώτη πραγματικά εθνική κρίση που αντιμετώπισε. Να υποθέσουμε ότι αυτή η γκρίζα πατριωτική συναλλαγή είναι με το αζημίωτο; Δεν θέλω να τα ισοπεδώνω όλα, προφανώς σ’ αυτόν τον ανταγωνισμό προσφοράς προβάλλονται κι άλλα, λιγότερο υλικά ενδιαφέροντα: υστεροφημία, ματαιοδοξία, συναλλαγές με την αιωνιότητα και την ιστορία, ίσως και κάποια ψήγματα εθνικού οράματος. Αλλά, τίποτε παραπάνω.
Αν υποθέσουμε ότι αυτά τα δύο στοιχεία, βούληση και χρήμα (αντί βίας και αίματος), αποτελούν τον πυρήνα του νέου πατριωτισμού, διαμορφώνεται ένα νέο πεδίο ανισότητας ανάμεσα στις κοινωνικές ομάδες που καλούνται να εισφέρουν στο ταμείο της πατρίδας. Κάποιοι διατηρούν την πολυτέλεια της ευεργεσίας κατά βούληση, σε μια επένδυση υψηλής απόδοσης, οικονομικής και πολιτικής. Φοροαπαλλαγές, φήμη, ευγνωμοσύνη, προνομιακές δοσοληψίες με το κράτος. Κάποιοι άλλοι, η πλέμπα, μένουν σε μια μεσοβέζικη κατάσταση, μεταξύ παλαιού και νέου πατριωτισμού, με ισχνή ανταποδοτικότητα. Ως φορολογούμενοι υφίστανται τον εξαναγκασμό της εισφοράς στον κρατικό θησαυροφύλακα, ο οποίος αποκλείεται να τους σώσει την επόμενη φορά που θα τους απειλήσει η φωτιά, το νερό ή ο αέρας. Ως εθελοντές, σπεύδουν να ξαναεισφέρουν στον κρατικό θησαυροφύλακα αυτά που όφειλε να τους αποδώσει την ώρα την κακιά, για όσα κάηκαν, πνίγηκαν ή εξανεμίστηκαν. Είναι πατριώτες, παλαιού ή νέου τύπου -δεν έχει σημασία- αλλά κατά βάση είναι και κερατάδες και δαρμένοι.

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ (8/9/2007)

Οι ελιές με τις ρυτίδες των γονιών μας
τα βράχια με τη γνώση των γονιών μας
και το αίμα του αδερφού μας ζωντανό στο χώμα
ήταν μια γερή χαρά, μια πλούσια τάξη
για τις ψυχές που γνώριζαν την προσευχή τους.

Τώρα που θα φύγεις, τώρα που η μέρα της πληρωμής
χαράζει, τώρα που κανείς δεν ξέρει
ποιον θα σκοτώσει και πώς θα τελειώσει,
πάρε μαζί σου το παιδί που είδε το φως
κάτω απ’ τα φύλλα εκείνου του πλατάνου
και μάθε του να μελετά τα δέντρα.
Γιώργου Σεφέρη, «Αστυάναξ» («Μυθιστόρημα»)

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ (1/9/2007)

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ

Η ζωή της Φωτιάς μάγευε ανέκαθεν τον Ναώχ.
Όπως τα ζώα, χρειάζεται κι αυτή να φάει, τρέφεται με κλωνιά και με ξερά χορτάρια. Μεγαλώνει, κάθε φωτιά γεννιέται από άλλες φωτιές, κάθε φωτιά μπορεί να πεθάνει. (…) Kι απ’ την άλλη αφήνει να την κομματιάσεις επ’ άπειρο, το κάθε κομμάτι μπορεί να ζήσει. Μικραίνει όταν της στερείς από τροφή, γίνεται μικρή σαν μια μέλισσα, σαν μύγα, κι ωστόσο μπορεί να ξαναγεννηθεί πάνω σε ένα χορτάρι, να γίνει πελώρια σαν βάλτος. Είναι και δεν είναι ζώο. Δεν έχει ούτε ποδάρια ούτε κορμί, και ξεπερνάει τις αντιλόπες, δεν έχει φτερά και πετάει μεσ’ στα σύννεφα, δεν έχει στόμα και ξεφυσάει, μουρμουρίζει, μουγκρίζει, δεν έχει χέρια ούτε νύχια κι αδράχνει μια ολόκληρη έκταση. Ο Ναώχ την αγαπούσε, τη σιχαινότανε και τη φοβότανε. Παιδί, τον είχε δαγκάσει μερικές φορές, δεν είχε προτίμηση για κανέναν -έτοιμη να καταβροχθίσει αυτούς που τη συντηρούνε- πιο ύπουλη από ύαινα, πιο άγρια κι από τον πάνθηρα. Μα η παρουσία της είναι κάτι το εξαίσιο, σκορπάει την απονιά της κρύας νύχτας, αναπαύει από την κούραση και κάνει επίφοβη την αδυναμία των ανθρώπων.

Ζοζέφ Ρονύ, «Ο πόλεμος της φωτιάς»

Η αυτο- απο(σο)δόμηση του κράτους (1/9/2007)

Έπιασα τον εαυτό μου να συμπεριφέρεται σαν «τζάνκι». Έκανα ζάπινγκ μανιωδώς. Από την τηλεόραση στο ραδιόφωνο, από το ένα κανάλι στο άλλο, από την Αρεόπολη, στη Ζαχάρω, από τον Ταΰγετο στον Πάρνωνα, από την Ηλεία στην Εύβοια, από τις κραυγές αγωνίας στις φωνές οργής, από την απελπισία στον θυμό, από τους νεκρούς ανθρώπους στη νεκρή φύση. Δεν έχουμε ζήσει πόλεμο ως γενιά, κι ελάχιστες φορές, ίσως ποτέ, είχαμε την εμπειρία μιας καταστροφής που να εκτυλιχθεί μπροστά μας, έστω και με τη διαμεσολάβηση μιας τηλεοπτικής κάμερας, έστω και μέσα από τους παραμορφωτικούς καθρέφτες πανικόβλητων ρεπόρτερ, επίδοξων πολεμικών ανταποκριτών ή αυτοηρωποιούμενων τηλεαστέρων.

Εν αρχή ην ο φόβος. Η φρίκη μπροστά στην υποκατάσταση, η παράλυση που προκαλεί η σκέψη ότι μπορεί να συμβεί και σ’ εσένα, να χρειαστεί να προστατέψεις με το σώμα σου το παιδί σου, πριν οι φλόγες σε θερμοκρασία 1.000 βαθμών παγώσουν την οδύνη του τέλους. Ύστερα έρχεται η μαζική κατάθλιψη, η ιδέα ότι είμαστε απροστάτευτοι απέναντι σε φαινόμενα που μας ξεπερνούν, ακριβώς όπως οι πρωταγωνιστές του Γουέλς στον «Πόλεμο των κόσμων», που δέχονταν επίθεση από έναν εχθρό εξωγήινο, αόρατο αρχικά και ακατανίκητο. Η σκέψη επεκτείνεται στο μέλλον – με την απόσταση ασφαλείας που σε χωρίζει, προς το παρόν, από την καταστροφή, φαντάζεσαι τον εαυτό σου να διασχίζει με την ταχύτητα του «στρατηγού ανέμου» το φαιό τοπίο και να λες στο παιδί σου «εδώ ήταν κάποτε εθνικός δρυμός». Και αναρωτιέσαι «σε τι κόσμο φέρνουμε τα παιδιά μας». Το οικολογικό ολοκαύτωμα εξελίσσεται σε υπαρξιακό.

Ύστερα, έρχεται η επίκληση του κράτους. Η σκέψη ότι στον αποκρουστικό και αναπόφευκτο (;) Λεβιάθαν έχουμε εκχωρήσει τόσο πολύ από το εισόδημά μας, τόσες πολλές από τις ελευθερίες μας, τόση πολλή από τη συλλογική ισχύ μας, που δεν δικαιούται να παρακολουθεί με αβουλία και αμηχανία την καταστροφή. Ο όλεθρος της Πελοποννήσου και της Εύβοιας ήταν από τις ελάχιστες ευκαιρίες του κρατικού Λεβιάθαν να αποδείξει ότι είναι χρήσιμος, ότι αποτελεί το αναγκαίο κακό.

Έχουμε την πιο απτή απόδειξη ότι ισχύει το αντίθετο. Δικαίως, η υπουργός Εξωτερικών ανησύχησε για τη συντελούμενη αποδόμηση του κράτους στο ολοκαύτωμα του Αυγούστου. Ακόμη κι αν ίσχυε το ευφάνταστο μακαρθικό σενάριό της για τους «εσωτερικούς εχθρούς» που απεργάζονται την αποδόμηση του κράτους, επεκτείνοντας τα εμπρηστικά τους χάπενινγκ από το Σύνταγμα στις κορυφές των βουνών, αυτό θα αποτελούσε μια τραγική επιβεβαίωση της αχρηστίας του κράτους. Αν δεν μπορεί να υπερασπίσει τον εαυτό του απέναντι σε μερικές εκατοντάδες θερμόαιμων (που, κατά κανόνα, έχουν μεγαλύτερη οικολογική ευαισθησία από το ίδιο το κράτος), πώς θα μας υπερασπιστεί απέναντι στις επιβουλές υπαρκτών εχθρών και κακόβουλων συμμάχων;

Στην πραγματικότητα, το κράτος, στο παρανάλωμα του Αυγούστου, αυτο-αποδομήθηκε. Θα μπορούσα να πω ότι αυτο-σοδομήθηκε ακροβατικά, με τρόπο που θα ζήλευε κι ο πιο αρρωστημένος σκηνοθέτης πορνοταινίας. Το κράτος και όλοι οι μόνιμοι πολιτικοί του τρόφιμοι διέρρηξαν τον πυρήνα της ελάχιστης εμπιστοσύνης που συνέδεε τον Λεβιάθαν με τους πολίτες. Έχει μεσολαβήσει μια δεκαετία πλανητικής συσσώρευσης πόρων στο περίφημο πεδίο της ασφάλειας (κι αυτή βρίσκεται πράγματι στον πυρήνα αυτής τής κατά συνθήκη εμπιστοσύνης στο κράτος) εν ονόματι της τρομοκρατίας, των ασύμμετρων απειλών κι όλων των θεωριών συνωμοσίας που συντηρούν τον μύθο της κρατικής παντοδυναμίας. Ποτέ άλλοτε δεν δαπανήθηκαν τόσα χρήματα στην εθνική και διεθνή ασφάλεια. Και ποτέ άλλοτε δεν αποδείχθηκαν τόσο άχρηστα, πεταμένα στα σκουπίδια. Το σιδερόφραχτο κράτος αποδείχθηκε ανίκανο να σώσει τους πολίτες της υπερδύναμης στη Νέα Ορλεάνη απέναντι στην οργή του τυφώνα «Κατρίνα». Αποδείχθηκε ανίκανο να προστατεύσει τους ανθρώπους και το περιβάλλον τους στην περίπτωση του μένους της φωτιάς στην Πελοπόννησο, την Εύβοια και σε όλες τις δυστυχείς περιοχές της γραφικής μας Μπανανίας.

Πώς αντιδρούν το κράτος και οι πολιτικοί του τρόφιμοι σ’ αυτή την εκκωφαντική αποδόμηση του μύθου τους; Με την πιο εκτεταμένη επιχείρηση εξαγοράς του πόνου και της οργής των πληγέντων. Όσο κι αν είναι αναγκαία και αναπόφευκτη αυτή η μαζική εκστρατεία ανακούφισης των πυροπαθών, όσο κι αν είναι αναγκαίος αυτός ο πακτωλός πόρων για να επιβιώσουν οι άνθρωποι, ενταγμένος στην προεκλογική πλοκή είναι αδύνατο να αποτινάξει από πάνω του τη σφραγίδα της ανοικτής εξαγοράς. Πόσο κοστίζει μια ζωή; Μια σύνταξη. Πόσο κοστίζει η επιβίωση; Δεκατρία χιλιάρικα. Πόσο πάει η αποκατάσταση ενός νοικοκυριού; Μια επιδότηση, ένα άτοκο δάνειο, μια διαγραφή χρεών. Όλα έχουν την τιμή τους, στην price list του κράτους, που ξεπερνά σε γενναιοδωρία τον Σκρουτζ, μετά τη νύχτα των φαντασμάτων. Αλλά δεν είναι μια χειρονομία μεταμέλειας. Είναι μια κίνηση αυτοσυντήρησης, σε μία από τις μεγαλύτερες απειλές που αντιμετώπισε στη μεταπολεμική του ιστορία. Την απειλή της τελικής του απογύμνωσης. Είναι τόσος ο πανικός του Λεβιάθαν, που προτιμά να αυτο-ακρωτηριαστεί, να καταργήσει έναν ολόκληρο στρατό γραφειοκρατών, προκειμένου να φτάσει πιο γρήγορα στους αποδέκτες το τίμημα της εξαγοράς. Αν πάντα το κράτος λειτουργούσε με τις διαδικασίες-εξπρές που επέβαλε (ερήμην του νόμου) ο πρωθυπουργός για τους πυροπαθείς, περίπου τα δύο τρίτα των κρατικών υπαλλήλων θα έπρεπε να ψάχνουν για δουλειά. Αλλά, μην ανησυχείτε, η ανακούφιση είναι προσωρινή, η ταλαιπωρία μόνιμη.

Ενδεχομένως, να φαντάζει σχιζοφρενική αντίφαση αυτή η πολεμική φλυαρία κατά του κράτους από κάποιον, όπως ο υπογράφων, που κατά καιρούς έχει υπερασπιστεί τον «κρατισμό» απέναντι στην παντοδυναμία της «αγοράς». Αλλά η σχιζοφρένεια -αυτοκαθησυχάζομαι- δεν αφορά εμένα. Αφορά το κράτος και τον τρόπο που διαρκώς αυτοαναιρείται. Για χρόνια, οι ρέκτες του φιλελευθερισμού μαδούσαν σαν μαργαρίτα τα φύλλα, τα κλαδιά, τις ρίζες του κράτους, εν ονόματι της αποκρατικοποίησης. Το συκοφάντησαν ως ρίζα κάθε κακού, υποσχέθηκαν τη συρρίκνωσή του μέχρι ανυπαρξίας. Εμπέδωσαν σε μια μεγάλη πλειοψηφία της κοινωνίας ότι δεν έχει λόγο να τροφοδοτεί τον πολυδάπανο, δυσκίνητο, άχρηστο μηχανισμό και μεθόδευσαν τον κατακερματισμό του και την εκποίησή του σε τεύχη. Τώρα, υπερασπίζονται το άχρηστο και επικίνδυνο κράτος με πάθος, μεθοδεύουν τη διόγκωσή του μέχρι σκασμού, το θέτουν στην υπηρεσία κάθε ατομικής ανάγκης και επιθυμίας. Το κράτος θα μας φτιάχνει τα σπίτια, θα μας αγοράζει την οικοσκευή, θα οργώνει τα χωράφια μας, θα ταΐζει τα ζώα μας, κάθε φορά που ερχόμαστε αντιμέτωποι με την καταστροφή. Το κράτος της πελατείας αναγεννάται ως φοίνιξ εκ της τέφρας του. Αλλά οι περισσότεροι, καχύποπτοι πια, το περιμένουν με το δίκαννο, πριν γίνει Στυμφαλίδα Όρνιθα και τους κατασπαράξει πάλι. Αυτά πρέπει να τα σκοτώνεις από μικρά…

Εκλογική ανυπακοή (25/8/2007)

Ανάμεσα στις διεθνείς σελίδες του πολιτικού τμήματος της εφημερίδας που έχετε στα χέρια σας, μπορείτε να διαβάσετε ένα ενδιαφέρον κείμενο Αμερικανού δημοσιογράφου που επιχειρεί να ιχνογραφήσει το προφίλ του προέδρου Μπους με όρους ψυχιατρικής. Αδυνατώντας να ερμηνεύσει πολιτικά την εμμονή στην παταγωδώς αποτυχημένη αντιτρομοκρατική του εκστρατεία και στον διαπιστωμένα χαμένο πόλεμο στο Ιράκ, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο Αμερικανός πρόεδρος ενδέχεται να πάσχει από ναρκισσιστική διαταραχή της προσωπικότητας. Αυτή είναι η ψυχαναλυτική διάγνωση για ένα άτομο που ανέχεται μόνο τον απεριόριστο θαυμασμό των άλλων, την κολακεία για τις δεξιότητές του, το δυνατό χειροκρότημα για τις αποφάσεις του.

Αναρωτιέμαι αν ο πρωθυπουργός διακατέχεται από ανάλογο σύνδρομο. Ειδικός δεν είμαι, αλλά τα κύματα αλαζονείας που εξέπεμπε σταθερά το Μέγαρο Μαξίμου, τουλάχιστον στο μισό της κυβερνητικής θητείας, αυτή την αίσθηση μου δημιουργούν. Το αποκορύφωμα ήταν ο τρόπος προκήρυξης των εκλογών. Εκτός του ότι διατάραξε τη θερινή μου ραστώνη κατά τη λήξη της, διέψευσε και την εκτίμησή μου ότι ο Κ. Καραμανλής θα είχε κάτι πιο ευφυές να αντιτάξει ως αντίδραση στην ακατάσχετη εκλογολογία και το παιχνίδι με τις ημερομηνίες του Σεπτέμβρη. Προσδοκούσα τουλάχιστον μια μπλόφα. Αντ’ αυτού, ανακοινώθηκε η ημερομηνία της 16ης Σεπτεμβρίου με έναν τρόπο που κινείται στα όρια της κοινοβουλευτικής εκτροπής. Μικρό το κακό, θα μου πείτε, δεν είναι ούτε η πρώτη ούτε η τελευταία φορά που το συνταγματικό ευαγγέλιο χρησιμοποιείται ως χαρτί υγείας. Αλλά το κυριότερο μήνυμα αυτής της απόφασης ίσως έχει σχέση με την ψυχαναλυτική εικασία που διατύπωσα στην αρχή. Την ναρκισσιστική διαταραχή. Είναι σαν να λέει στους ψηφοφόρους που βρίσκονται μεταξύ ευφορίας του Αυγούστου και μελαγχολίας του Σεπτεμβρίου: «Σας έχω γραμμένους, δεν μ’ ενδιαφέρει αν σας ξεβολεύω από τη ρουτίνα σας, μου είναι αδιάφορο αν σας είναι αδιάφορες οι εκλογές, τσακιστείτε και γυρίστε πίσω, εγώ την ατζέντα μου δεν την αλλάζω. Δεν χρειάζεται να σκεφτείτε, δεν χρειάζεται να προβληματιστείτε, δεν χρειάζεται να διαβάσετε τίποτα, δείτε λίγο τηλεόραση και απλώς να πάτε να ψηφίσετε, γιατί χρειάζομαι άλλη μια τετραετία». Κάπως έτσι.

Κι αυτό ήταν ένα μόνο σύμπτωμα. Αλλά σημαντικό, αν υπολογίσει κανείς ότι ο Σεπτέμβριος έχει κι άλλα ρίσκα. Όχι μόνο τα ομόλογα, το πόρισμα Ζορμπά, τον πόλεμο των εξουσιών, της μίζας και της λάσπης. Έχει ρίσκα πιο ταπεινά και καθημερινά. Τους λογαριασμούς που περιμένουν σωρευμένοι στο γραμματοκιβώτιο τους ιδρωμένους παραθεριστές με τα άδεια πορτοφόλια. Τα σωρευμένα έξοδα για τις οικογένειες με παιδιά που πρέπει να ξηλωθούν για την έναρξη της σχολικής χρονιάς, για τα φροντιστήρια, τα ιδιαίτερα, τις ξένες γλώσσες, τα μπαλέτα, τα κολυμβητήρια, τα σχολικά είδη – κι ας τα πάρουν από τα Τζάμπο που είναι τζάμπα. Τα ραβασάκια της εφορίας που φτάνουν στα βουβά με αποκλειστικές ημερομηνίες εξόφλησης. Ο προϋπολογισμός δαπανών για τον χειμώνα που έρχεται. Οι διπλές απλήρωτες δόσεις των δανείων – τον Αύγουστο, βλέπετε, λείπατε αλλά δεν το είχατε πει στην τράπεζα. Ας προσέχατε. Όλα αυτά δημιουργούν ένα αίσθημα οικονομικής δυσφορίας που βρίσκεται στον αντίποδα της προθυμίας με την οποία ο μέσος παραθεριστής του Αυγούστου δίνει ό,τι έχει στο πορτοφόλι του για να περάσει καλά, έστω κι αν είναι δανεικό. Κι αυτή η απροσδιόριστη δυσφορία έχει το πολιτικό της κόστος.

Αλλά αυτά είναι ασημαντότητες που υπερβαίνουν τη στέρεη αυτοπεποίθηση του πρωθυπουργού, την απεριόριστη αυτοεκτίμησή του, το αίσθημα απόλυτου προορισμού (κοινωνικού, μεταφυσικού ή απλώς οικογενειακού, διαλέγετε και παίρνετε) με το οποίο πολιτεύεται, διαψεύδοντας τις προσδοκίες που ο ίδιος δημιούργησε για μια πολιτική κουλτούρα συνδιαλλαγής, σύνθεσης και κοινωνικού consensus (σημαντικής για όσους αφελείς ή καλόπιστους τουλάχιστον την πιστεύουν – για να είμαι ειλικρινής δεν περιλαμβάνομαι σ’ αυτούς).

Αντ’ αυτών, με μόνο διαπιστωμένο προσόν τη ρητορική του υπεροχή έναντι ενός ακόμη εκπαιδευόμενου αντιπάλου, έδωσε στο κυβερνητικό του πρόγραμμα τη μορφή μιας αυτοεκπληρούμενης προφητείας, λες και ο μόνος του προορισμός ήταν να εξυπηρετηθούν τα διαφημιστικά σποτ της προεκλογικής εκστρατείας. Πάρτε παράδειγμα την οικονομία. Ορίστηκε ως εθνικός στόχος η λογιστική εξυγίανση του δημοσίου ταμείου, το έλλειμμα ξαναϋπολογίστηκε, τριπλασιάστηκε για να ξαναμειωθεί - πάντα λογιστικά- στο επίπεδο που παραλείφθηκε. Επίτευγμα χωρίς καμιά επίπτωση στην πραγματική οικονομία, με εξαίρεση τη φορολογική επιδρομή στα πορτοφόλια των καταναλωτών. Με τον ίδιο τρόπο ξαναϋπολογίστηκαν η ανεργία και η απασχόληση, φούσκωσαν στατιστικά για να εξυπηρετηθεί μια στατιστική μείωση, στα όρια της εικονικής πραγματικότητας. Αν η ανεργία είχε μειωθεί πράγματι κατά το ένα τρίτο σε μια τριετία, θα έπρεπε να ζούμε μια ορατή παραγωγική κοσμογονία, με αντίστοιχη επίπτωση στο εισόδημα. Ακόμη και η αμοιβή της εργασίας θα είχε απογειωθεί, αφού, κατά την κυβέρνηση, οι επιχειρήσεις έχουν τρελαθεί να δημιουργούν νέες θέσεις εργασίας. Θα μπορούσε να προσθέσει κανείς σ’ αυτά και το επίτευγμα της ανόδου της Σοφοκλέους, αλλά ποιος τολμά να μιλήσει για σκοινί στο σπίτι του κρεμασμένου (και το 90% των κοψοχέρηδων του 2000 που περιμένουν τη δικαίωσή τους παραμένουν κρεμασμένοι). Θα μπορούσε επίσης να μιλήσει κανείς για τους ρυθμούς ανάπτυξης, αλλά ακόμη και οι άπληστοι μεσοχωρίτες είναι πια καχύποπτοι γι’ αυτό το υπερεκτιμημένο φετίχ που δεν σημαίνει τίποτε και τις περισσότερες φορές περιέχει περισσότερη καταστροφή και λιγότερη δημιουργία.

Σ’ αυτήν τη φαντασιακή ναρκισσιστική ατζέντα, στην οποία η κυβέρνηση μετρά τις επιδόσεις της αυτάρεσκα σε πράγματα που κανείς δεν της έχει ζητήσει, θα πρέπει να προσθέσω την ακατάσχετη φιλολογία της διαφθοράς, τη μυθολογία της κάθαρσης και της διαφάνειας, τις χειροπέδες, τις δικογραφίες, τη μετατροπή της χώρας σ’ ένα απέραντο ανακριτικό γραφείο, τη μετάλλαξη της δικαστικής εξουσίας σε υπερεξουσία που βρίσκεται σε διατεταγμένη υπηρεσία, που αποφασίζει βάσει πολιτικού timing, που επικοινωνεί κατά βούληση τις εμμονές και τις ιδεοληψίες της στα ΜΜΕ των νταβατζήδων, καταστρατηγώντας δικαιώματα υπόπτων, κατηγορουμένων και ενόχων. Ίσως πρόκειται για την πιο εντυπωσιακή επίδοση στη γαλάζια επανίδρυση του κράτους. Η πράσινη εξουσία δεν υπολειπόταν σε προσπάθειες ελέγχου των δικαστών, αλλά αυτή τη φορά μιλάμε κυριολεκτικά για τη δημιουργία ενός κράτους δικαστών που εκλαμβάνει τη συνταγματική ανεξαρτησία του ως υπεράνω όλων εξουσία, ελεύθερη από κρίσεις και με αποκλειστικά δικαιώματα αυτοελέγχου και «αυτοκάθαρσης».

Συμπερασματικά: ο κ. Καραμανλής πέτυχε όλους τους στόχους που είχε θέσει, ενδομύχως, στον εαυτό του. Είναι σαν τους στόχους που θέτει ο ασθενής στο ντιβάνι του ψυχαναλυτή. Αλλά, εμένα, τον μέσο ψηφοφόρο, δεν με αφορούν. Κι επειδή ως ψηφοφόρος δεν θεωρώ ότι βρίσκομαι σε διατεταγμένη υπηρεσία για να απαλλάξω την κυβέρνηση από τις ανασφάλειές της, για να δώσω φιλί ζωής στον αντιπαραγωγικό διπολισμό του κομματικού συστήματος, για να συντηρήσω τη μυθολογία των σταθερών κυβερνήσεων με τις άνετες πλειοψηφίες που λειτουργούν απλώς ως ιντερμέδια των εκλογών και για πολλούς άλλους λόγους που είναι μάλλον αυτονόητοι, συνιστώ σ’ όλους τους ξαφνιασμένους και άθυμους παραθεριστές του Αυγούστου-ψηφοφόρους του Σεπτεμβρίου εκτεταμένη εκλογική ανυπακοή. Με ποιον τρόπο θα εκφραστεί είναι υπόθεση του καθενός. Ζητούμενο είναι οι συνήθεις νομείς της εξουσίας να αισθάνονται ανασφαλείς στις βεβαιότητές τους. Ελάχιστη προσφορά στην ανάπηρη δημοκρατία μας, σ’ εμάς τους ίδιους και ενδεχομένως σε όσους πάσχουν από ναρκισσιστική διαταραχή ή παρεμφερή νοσήματα.