ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΣΚΟΠΕΥΤΗΣ 20/11/2026
![]() |
| Ο Αντονι Πέρκινς στον ρόλο του Γιόζεφ Κ., στην πιο εντυπωσιακή κινηματογραφική μεταφορά της "Δίκης" του Φραντς Κάφκα, από τον Ορσον Γουέλς |
Δεν ξέρω, μπορεί να είναι και αδέξια και άτεχνη η άνωθι (στον τίτλο) παραλλαγή του πασίγνωστου, αν και ασαφούς προέλευσης (ίσως είναι του Μένανδρου,
του κωμωδιογράφου) ρητού, «έστιν δίκης οφθαλμός, ος τα πανθ’ ορά», το οποίο είναι
σε κάποια αντίφαση με την επίσης πασίγνωστη φιγούρα της τυφλής, ή για την
ακρίβεια με δεμένα τα μάτια Δικαιοσύνης, που δεν κάνει διακρίσεις, δεν βλέπει
τους αντιδίκους, άρα ξεχνάει συμπάθειες και προτιμήσεις, κι αφήνει τη ζυγαριά ν’
αποφασίσει σε ποια πλευρά είναι το δίκιο. Δεν έχει σημασία αν η δίκη είναι ποινική,
που μέτρο της έχει την ατομική ελευθερία, ή αστική, που μετριέται κυρίως σε χρήμα
και σε είδος. Σημασία έχει ότι κατηγορούμενοι και κατήγοροι, μηνυόμενοι και μηνυτές, ενάγοντες και εναγόμενοι,
βρίσκονται σε μια κατάσταση ψυχικού πάθους που σπάνια γίνεται αντιληπτή, και
πολύ περισσότερο κατανοητή, από τους επαγγελματίες παράγοντες της δίκης:
δικαστές, εισαγγελείς, δικηγόρους, ανακριτές, γραμματείς, αστυνομικούς, πραγματογνώμονες,
δικαστικούς επιμελητές.
Ετσι, ο οφθαλμός της δίκης, τα μάτια της κατά τα λοιπά
αόμματης κι αδέκαστης δικαιοσύνης, μπορεί να μη βλέπουν τα πάντα, ούτε καν τους
άμεσα ενδιαφερόμενους μιας ακροματικής διαδικασίας, ακόμη κι όταν είναι μπροστά
της, προκειμένου να εστιάσει στα «πραγματικά περιστατικά» και στα «αποδεικτικά
μέσα» που πράγματι είναι σπουδαία για να καταλήξει σε μια καλά «ζυγισμένη» απόφαση-
δίκαιη δεν λέω, το δίκηο κι η ΔΗΚΕΟΣΙΝΗ είναι μια άλλη ιστορία που γράφεται
μακριά από τις δικαστικές αίθουσες-, ο οφθαλμός της δίκης λοιπόν μπορεί να μη
βλέπει κάποιους άλλους οφθαλμούς δακρύοντες γόους, που κλαίνε δηλαδή γοερά, ή όχι
και γοερά, αλλά βουβά και ακατάπαυστα, κρυμένοι μέσα σε δυο παλάμες που προσπαθούν
να κρύψουν την οδύνη, σφιγμένοι ανάμεσα στον αντίχειρα και το δείκτη ενός χεριού
που προσπαθούν να φράξουν τους κρουνούς της λύπης, τους δακρυικούς πόρους, που δύσκολα
ανταποκρίνονται σε διαταγές και απαγορεύσεις: «Μην κλάψεις, μην αφήσεις τα δάκρυα
να κυλήσουν από τα μάτια στα μάγουλά σου, κρύψου και κρύψε απ’ τους άλλους πόσο
εύθραυστος, γυμνός, αδύναμος είσαι απέναντι στη Δίκη, ακόμη κι όταν αυτή είναι
με το μέρος σου, κι όταν η δική σου «δίκη», αυτή που τρώει τα σωθικά σου σαν τύψη,
σαν ενοχή, σαν θυμός, σαν οργή ή σαν απελπισία, κλαίει μέσα σου γοερά όταν
ανακαλεί το τι ακριβώς σου συνέβη".
Αυτός ο εκτενής και ολίγον μελοδραματικός, οφείλω να ομολογήσω, πρόλογος είναι αδύνατο να αποδώσει την ένταση και τη φόρτιση μιας σκηνής σε δικαστική αίθουσα που έζησα πρόσφατα. Πρωτοδικείο Πειραιά, εργατικές διαφορές, παρών κι εγώ εκεί ως μάρτυρας σε ανάλογη υπόθεση, απόλυση συναδέλφου δημοσιογράφου (και ναι, είναι αυτή που νομίζετε, όσοι κι αν τη νομίζετε), τρίτη στο πινάκιο, οπότε αν έχεις ενδιαφέρον μπορείς να στήσεις αυτί στις δυο προηγούμενες, όπερ και εγένετο.
Η
δεύτερη δίκη αφορούσε ένα εργατικό ατύχημα στη Ναυπηγοεπισκευαστική Ζώνη του Περάματος,
έναν από τους πιο «παραγωγικούς» σε θάνατο εργασιακούς χώρους της χώρας. Οταν ένα
εμπορικό πλοίο, δεξαμενόπλοιο, ξηρού φορτίου, κοντέινερ, δένει για επισκευή,
έλεγχο, συντήρηση, πέφτουν πάνω του πολλά διαφορετικά συνεργεία, για διαφορετικές
δουλειές. Αλλος ματσακονίζει, άλλος αμμοβολίζει, άλλος βάφει, άλλος μπαίνει στο
κήτος του πλοίου για να το «απελευθερώσει» από αέρια, άλλος βουτάει να ελέγξει και
να ματίσει στα ύφαλα του πλοίου, άλλος χάνεται για μέρες στο μηχανοστάσιο, που στα σημερινά
πλοία των 200 -400 μέτρων είναι ένα μεγάλο εργοστάσιο. Τα υπό επισκευή πλοία
είναι λίγο σαν νάρκες ή παγιδευμένα με εκρηκτικά κτήρια, γεμάτα με ένα σωρό
χημικούς αναφλέξιμους παράγοντες, καύσιμα, διαλυτικά, χρώματα που ταυτόχρονα είναι εκτεθειμένα
σε ένα σωρό πηγές φλόγας, από αυτήν της οξυγονοκόλλησης, μέχρι την κάφτρα ενός αποτσίγαρου
ή μια σπίθαςπου ξεπηδάει απο μια γερή ματσκονιά πάνω στο σιδερένιο «δέρμα»
του σκάφους. Τέσπα, μην κάνω και τον καλό γνώστη του θέματος, αυτά είναι σκόρπιες
γνώσεις από παλιά ρεπορτάζ, όταν η Ζώνη ερχόταν θρηνητικά στην επικαιρότητα,
γιατί η υγεία και ασφάλεια των εργαζομένων ήταν περιττές πολυτέλειες για τους
εργολάβους, αλλά και για τις κρατικές ελεγκτικές αρχές, μέχρι που τα πράγματα
έσφιξαν χάρη στους αγώνες των εργαζομένων, η νομοθεσία έγινε πιο αυστηρή και οι
τεχνικοί έλεγχοι υποχρεωτικοί.
Ωστόσο, η υπερανάπτυξη, η παγκόσμια «εποποιία» του ελληνικού
εφοπλισμού που κτίζει κατά δεκάδες νέα τεράστια εμπορικά πλοία στα ναυπηγεία της
Ασίας, τα δεκάδες ξένα πλοία που περιμένουν καθημερινά αρόδου μέχρι να τους
δοθεί το πράσινο φως να ξεφορτώσουν στον Πειραιά, στον Ασπρόπυργο ή στη Ελευσίνα,
έχει φέρει κάποια εντατικοποίηση της δουλειάς στην άλλοτε υπερδραστήρια Ζώνη, έστω
και για μικρότερες δουλειές επισκευής, που παραμένουν πάντως μεγάλες για τους εγχώριους
εργολάβους της ναυπηγοεπισκευής.
Η δίκη αφορούσε την αγωγή ενός Αιγύπτιου (μάλλον) εργάτη
συνεργείου που είχε καεί στα πόδια και στα χέρια, στην προσπάθειά του να σβήσει
φωτιά που ξέσπασε σε μια «λιμνούλα» εύφλεκτων υλικών, κοντά στο σημείο που
δούλευε. Το περιστατικό σημειώθηκε την ώρα που ο ίδιος- ας πούμε πως
λεγότανε Χασάν- και οι έλληνες και ξένοι συνάδελφοί του έκαναν διάλειμμα για
κολατσιό. Οταν είδε τη φωτιά ο Χασάν έτρεξε και προσπάθησε να τη σβήσει με ό,τι
είχε, κάποιο μπουφάν νομίζω, άρπαξε όμως η φόρμα του φωτιά, του προκάλεσε
σοβαρά εγκαύματα στα πόδια, λιγότερα στα χέρια. Το ατύχημα του κόστισε δέκα
μήνες εκτός δουλειάς και αποκάλυψε σοβαρά κενά ασφαλείας από την
εργολαβική επισκευαστική εταιρεία, τη διαχειρίστρια και την πλοιοκτήτρια του
πλοίου, τους διαχειριστές της δεξαμενής επισκευής, συνολικά 5 αμοιβαία εμπλεκόμενους
και συνυπεύθυνους στην εφαρμογή της νομοθεσίας υγείας και ασφάλειας. Ολοι οι συν-εργοδότες βρίσκονταν
εκεί, καθείς με τον/τους/τις δικηγόρους του και τους μάρτυρές του, αυτό είναι
που λένε «στρατός δικηγόρων», ενώ ο Χασάν ήταν με τον δικηγόρο του συνδικάτου
και μάρτυρες έναν συνάδελφό του και τον επικεφαλής του συνδικάτου του. Δεν ξέρω
τι ζητούσε με την αγωγή του ο Χασάν, υποθέτω ότι δεν θα ήταν κάποιο τεράστιο
ποσό, από τις τοποθετήσεις των δικηγόρων της εργοδοτικής πλευράς όμως κατάλαβα
ότι το θέμα δεν ήταν κυρίως οικονομικό, αλλά θεσμικό. Με λίγα λόγια, καλός ο
Χασάν, εξαιρετικός τεχνίτης, αλλά έφταιγε ο ίδιος που κάηκε, τα μέτρα είχαν
ληφθεί, οι μηχανισμοί ασφαλείας αντέδρασαν έγκαιρα, ο χώρος ήταν όσο ήταν
ανθρωπίνως δυνατό καθαρός από εύφλεκτα υλικά, κάποια δική του απροσεξία, ίσως
και των συναδέλφων του, προκάλεσε τη φωτιά. Αλλωστε έσβησε εγκαίρως πριν πάρει
έκταση, κι έπειτα η εταιρεία του στάθηκε του Χασάν, «δεν είχε κανένα παράπονο».
Στον αντίποδα, οι συνάδελφοι του Χασάν εξήραν την ετοιμότητα,
το φιλότιμο, την αυτοθυσία του να σβήσει τη φωτιά, να αποφευχθούν τα χειρότερα,
ο δικηγόρος και ο εκπρόσωπος του σωματείου απαρίμθησαν τις εγκληματικές παραλείψεις
στην τήρηση των μέτρων ασφαλείας, την εντατικοποίηση της δουλειάς όταν οι πλοιοκτήτες
βιάζονται κι απειλούν με ρήτρες τους εργολάβους, γιατί κάθε χαμένη μέρα στη θάλασσα
σημαίνει γι’ αυτούς δεκάδες χιλιάδες ευρώ και δολάρια, κι οι εργολάβοι με τη
σειρά τους μεταφέρουν την πίεση στους εργάτες και στους τεχνικούς κι έτσι, «η ώρα
η κακιά» έχει πολλούς πατέρες, αλλά καμιά μάνα να πάρει πάνω της όχι μόνο την ευθύνη «για το
κακό», αλλά και τη φροντίδα για τη γιατρειά του.
Οσο εκτυλισσόταν μπροστά στη δικαστική έδρα η αποδεικτική διελκυστίνδα μεταξύ των δικηγόρων, παρατήρησα στην πρώτη σειρά του ακροατηρίου τον Χασάν (που μπορεί και να μη λεγόταν Χασάν) να παρακολουθεί σκυφτός- έτυχε κι είχαμε καθίσει δίπλα του, μαζί με τον δικό μου απολυμένο συνάδελφο-, αμίλητος, μόνος. Κάποια νεύματα συμπαράστασης, κάποια χτυπήματα συμπάθειας στην πλάτη, λίγες πιο εγκάρδιες χειρονομίες από συναδέλφους του είχαν σίγουρα προηγηθεί, αλλά όσο εξελισσόταν η αναβίωση του ατυχήματος από την εξέταση των μαρτύρων, με ολοφάνερη την υπεροχή των μαρτυριών που υποστήριζαν την αγωγή του, αλλά και ενοχλητικά επιθετική τη συντονισμένη προσπάθεια των δικηγόρων της εργοδοτικής πλευράς να αποδείξουν ότι έπεσε θύμα της απροσεξίας τους, ο Χασάν μου φάνηκε ότι βυθιζόταν σ’ ένα σκοτάδι. Και κάποια στιγμή, πάντα με το βλέμμα καρφωμένο στο πάτωμα, είδα πως το σώμα του κλονιζόταν από σιωπηρούς λυγμούς. Από τα μάτια του έτρεχε ποταμός δακρύων που μάταια προσπαθούσε να κρύψει στις παλάμες του ή να συγκρατήσει πιέζοντας δυνατά τους δακρυικούς πόρους με τα δάχτυλά του.
Τι έκρυβε άραγε αυτό το ξέσπασμα; Τον
πόνο που μπορεί να πέρασε από τα εγκαύματα; Την πολύμηνη καθήλωση στο κρεβάτι
και τη μοναξιά της επούλωσης και της ανάρρωσης; Τη δυσκολία της επιστροφής στη
δουλειά; Την απόσταση που τον χωρίζει από την πατρίδα του και τους δικούς του,
που μπορεί να μην έμαθαν καν για το ατύχημα; Την αχαριστία των εργοδοτών που
προσπαθούσαν να τον βγάλουν φταίχτη και
ψεύτη; Ή μήπως την έλλειψη ελπίδας, την αίισθηση της ματαιότητας, γιατί ακόμη
κι αν κέρδιζε τη δίκη, ακόμη κι αν έπειθε τον/την δικαστή, ακόμη κι αν το δικαστήριο
του αναγνώριζε μια γερή αποζημίωση, αληθινή ΔΗΚΕΟΣΙΝΗ δεν θα γνώριζε, ίσως ήδη έχει
βγάλει κακό όνομα στην πιάτσα της Ζώνης με την αγωγή, μπορεί
και να μην καταφέρει να δουλέψει όπως πριν, να ξαναγίνει ο άψογος τεχνίτης
που ήταν. Ενα εργατικό ατύχημα δεν είναι απλώς ένα ατύχημα, είναι σαν μικρός
θάνατος, τίποτα από όσα χάνεις στη διάρκειά του δεν θα το ανακτήσεις
πραγματικά, ένα δάχτυλο, ένα χέρι, ένα μάτι, ένα κομμάτι δέρματος, την ακοή, την
αφή σου, τις αισθήσεις, τα ανακλαστικά σου, την εμπειρία σου, τις δεξιότητες
που έχεις αποκτήσει με τόσα χρόνια δουλειάς. Η ΔΗΚΕΟΣΥΝΗ του Χασάν, θα μείνει αδικαίωτη, ως "δίκη δακρύουσα γόους", κρίμα που η πρόεδρος του δικαστηρίου, χαμένη σε τόσους
περισπασμούς των αντιδίκων, δεν μπόρεσε να δει τον ενάγοντα να κλαίει με
λυγμούς σιωπηρά, κρυφά, διακριτικά, αυτή η εικόνα ίσως βάραινε περισσότερο από κάθε
τι στη δικανική κρίση της.
Απλωσα το χέρι στον ώμο του Χασάν, χτύπησα θωπευτικά την πλάτη
του σε ένδειξη συμπαράστασης, δεν νομίζω πως έδωσε σημασία. Αλλά δεν είχα την
εγρήγορση- όταν κάπως ηρέμησε, στέγνωσε τα μάτα του, σήκωσε το κεφάλι κι όρθωσε
το σώμα στη θέση του, κι όταν η δίκη τέλειωσε κι αυτός με αλληλέγγυους συναδέλφους,
συνδικαλιστές και τον δικηγόρο έφυγαν χαμογελαστοί και μάλλον αισιόδοξοι για
την έκβαση-, δεν είχα τα ανακλαστικά να τον πλησιάσω και να τον ρωτήσω γιατί έκλαψε. «Τι σκατά δημοσιογράφος είμαι;» σκέφτηκα, αλλά έπειτα το ξανασκέφτηκα ψυχραιμότερα,
γιατί και να τον ρώταγα, ο Χασάν μπορεί και να μην μου απαντούσε τίποτα. Οχι από φόβο,
ή από ντροπή για τα μέτρια ελληνικά του, αλλά γιατί πώς μπορεί να μεταδώσει
κανείς τον ανερμήνευτο πόνο, πώς μπορεί να περιγράψει τον ψυχικό ακρωτηριασμό
που υφίσταται σε ένα εργατικό ατύχημα και σε όσα πρέπει να κάνει, για μήνες και
για χρόνια μπας και βρει ποτέ ένα ψήγμα απο το δίκηο του;
ΚΙΜΠΙ
ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ
Η ματιά του έπεσε στο τελευταίο πάτωμα του σπιτιού που
συνόρευε με το λατομείο. Σαν το ξαφνικό πετάρισμα μιας φλόγας, άνοιξαν διάπλατα
τα παντζούρια ενός παραθύρου· η φιγούρα ενός άντρα, το περίγραμμά της αχνό και
λεπτό απ' την απόσταση, έσκυψε απότομα έξω απ' το ανοιχτό παράθυρο, απλώνοντας
τα χέρια. Ποιος ήταν; Κάποιος φίλος ίσως; Κάποιος καλός άνθρωπος; Κάποιος που
συμμεριζόταν τα βάσανα των άλλων; Κάποιος που ήθελε να βοηθήσει; Ήταν μόνο
ένας; Ή βρίσκονταν όλοι εκεί; Μπορούσε να ελπίζει ακ6μη σε κάποια βοήθεια; Υπήρχαν επιχειρήματα υπέρ του που είχαν
ξεχαστεί; Και βέβαια υπήρχαν. Γιατί όσο ακλόνητη κι αν είναι η λογική, δεν έχει
τη δύναμη να αντισταθεί στη θέληση για ζωή. Πού ήταν ο Δικαστής, που δεν τον
είχε δει ποτέ; Πού ήταν το Ανώτατο Δικαστήριο στο οποίο δεν έφτασε ποτέ; Σήκωσε
τα χέρια του ψηλά, τεντώνοντας ολάνοιχτα τα δάχτυλα.
Φραντς Κάφκα, «Η Δίκη» (μετάφραση Γιάννης Βαλούρδος)

Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου