ΕΚΤΑΚΤΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ! Τον Αύγουστο δεν έχει εφημερίδες. Προσεχώς ούτε τον Οκτώβριο

 ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΣΚΟΠΕΥΤΗΣ, 22/8/2026

Τελικά έχει δίκιο το ChatGPT.

Μπήκα στον πειρασμό να τον/την/το ρωτήσω τι ξέρει για τον «θάνατο της εφημερίδας». «Δεν πεθαίνει απλώς η εφημερίδα, πεθαίνει η δυνατότητα να βρει κανείς την εφημερίδα», μού απάντησε. Συμπτωματικά ή κατόπιν «ευσυνείδητης» έρευνας; Δεν ξέρω. Ενα κείμενο του κορυφαίου αρθρογράφου, συγγραφέα, μελετητή, μεταφραστή, συναδέλφου και φίλου Παντελή Μπουκάλα (φυσικά δεν έχει ανάγκη τα κομπλιμέντα μου), αλλά και μια ανάρτηση του Σταύρου Θεοδωράκη για την εξαφάνιση των εφημερίδων από το μεγαλύτερο μέρος της παραθεριστικής επικράτειας της χώρας ήταν η αφορμή για την δοκιμαστική ερώτησή μου στο ChatGPT.

Ο Παντελής επεσήμανε σε σχόλιό του στην «Καθημερινή», πριν δυο βδομάδες, πως έπιασε το ChatGPT να κάνει λάθος ή να λέει ψέματα. Τον διορθώνω, ωστόσο: δεν λέει ψέματα το εργαλείο της συλλογικής μας διάνοιας.  Ψέματα λένε αυτοί που ελέγχουν το μονοπωλιακό δίκτυο διανομής εφημερίδων, ψέματα λένε οι εκδότες εφημερίδων που κάνουν πως δεν καταλαβαίνουν, ψέματα λένε όσα πρακτορεία τύπου έχουν απομείνει, ψέματα λένε ακόμη και οι κάτοχοι κάποιων από τα λιγοστά σημεία πώλησης, οι οποίοι δεν κάνουν καν τον κόπο να ανοίξουν τα δέματα με τις λίγες εφημερίδες που παραλαμβάνουν. Τα επιστρέφουν αυτούσια στους διανομείς για να πάνε στον βασικό πλέον τελικό προορισμό τους, την ανακύκλωση- χαρτοπολτό. Περίπου ταυτόχρονα με τον Π. Μπουκάλα, ο Σ. Θεοδωράκης εξανίστατο γιατί σε ολόκληρη την Ιο, που το καλοκαίρι υποδέχεται πάνω από 150.000 άτομα, δεν υπάρχει ούτε ένα σημείο πώλησης.

Δεν είναι βέβαια και καμιά τρελή ανακάλυψη, απλώς μπορεί σε σχέση με πέρσι τα πράγματα να είναι πολύ χειρότερα. Πριν δεκαπέντε χρόνια υπήρχαν σε όλη τη χώρα πάνω από 11.000 σημεία πώλησης. Το καλοκαίρι μάλιστα αυγάταιναν, καθώς άνοιγαν κάμποσες εκατοντάδες προσωρινά πρακτορεία τύπου για να ικανοποιήσουν τις αναγνωστικές – ή απλώς χαζευτικές- ανάγκες των εκατομμυρίων παραθεριστών. Τα σαββατοκύριακα πωλούνταν πάνω από 600.000 φύλλα εφημερίδων. Ενίοτε έπιαναν ή ξεπερνούσαν το 1 εκατομμύριο.

Σήμερα, τυπικά υπάρχουν 4.000 σημεία πώλησης, περιλαμβανομένων των λίγων σούπερ μάρκετ που καταδέχτηκαν να στριμώξουν ανάμεσα σε ράφια με σνακ και αναψυκτικά ένα σταντ με λίγες εφημερίδες και περιοδικά. Στην πραγματικότητα λιγότερα από 3.000 μίνι μάρκετ, ψιλικατζίδικα ή περίπτερα καταδέχονται να φιλοξενήσουν εφημερίδες και περιοδικά.  Οι ιδιοκτήτες τους περισσότερο ζημιά και κόπο, παρά όφελος έχουν. Κι αυτά τα λίγα σημεία πώλησης είναι διάσπαρτα σε λιγότερο από το 20% της κατοικημένης ελληνικής επικράτειας. Που σημαίνει ότι ακόμη κι αν οι 8 εκατομμύρια ενήλικοι κάτοικοι της χώρας ξυπνούσαν ένα πρωί με την ακαταμάχητη επιθυμία να ενημερωθούν από χάρτινες εφημερίδες κι όχι από τα ηλεκτρονικά μέσα, ακόμη κι αν τουλάχιστον μια φορά τη βδομάδα έσπευδαν να αγοράσουν ειδήσεις και πληροφορίες τυπωμένες στο χαρτί, μαζί με τις προσφορές- κράχτες των κυριακάτικων ή σαββατιάτικων εκδόσεων, θα είναι αδύνατο να βρουν την ενημερωτικο-ψυχαγωγική πραμάτεια σε μια λογική απόσταση από το σπίτι τους. Εστω μέχρι τα 10 χιλιόμετρα, αν δεν λυπούνται την βενζίνη, κι εφόσον έχουν αυτοκίνητο.

Από αυτή την άποψη, η εξαφάνιση της χάρτινης εφημερίδας είναι η βασική ένδειξη της ενημερωτικής ερημοποίησης της χώρας- μιας από τις ποικίλες κυριολεκτικές και μεταφορικές ερημοποιήσεις της-. Είναι ένδειξη υλικής παρακμής ακόμη και σε σχέση με την πάμφτωχη μετεμφυλιακή Ελλάδα,  όταν το χαρτί της εφημερίδας ήταν βασική εναλλακτική περιτυλίγματος στα συνοικιακά και επαρχιακά μπακάλικα, που δεν είχαν την πολυτέλεια της λαδόκολλας, του χασαπόχαρτου και πολλώ μάλλον της πλαστικής σακούλας. Και στα ψαράδικα επίσης, οι εφημερίδες έκαναν ωραία χωνιά για να υποδεχτούν τον γάβρο, τις γόπες, το μαριδάκι. Για τα τζάμια, δεν το συζητώ, ακόμη και σήμερα το εφημεριδόχαρτο κάνει καλύτερο καθάρισμα, χωρίς καν το ειδικό καθαριστικό.

Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι η εξαφάνιση της εφημερίδας από την παραθεριστική επικράτεια της χώρας είναι μια προέκταση της πασίγνωστης σαρκαστικής διαπίστωσης του Ουμπέρτο Εκο ότι τον Αύγουστο δεν έχει ειδήσεις. Αρα, τον Αύγουστο δεν έχει και εφημερίδες. Αλλά μήπως θα έχει εφημερίδες τον Σεπτέμβριο, τον Δεκέμβριο ή τον Μάρτιο; Οι παραθεριστές θα επιστρέψουν στα άστεα, τα κλεινά ή τα ελεεινά. Τα χωριά και τα νησιά θα απομείνουν με τους συνήθεις, όλο και λιγότερους, όλο και γηραιότερους κατοίκους τους. Κι άλλα μίνι μάρκετ και ψιλικατζίδικα θα αποσυρθούν από το δίκτυο της χάρτινης ενημέρωσης, αθόρυβα, χωρίς προαναγγελίες, απλώς γιατί δεν έχει οικονομικό νόημα η πώληση εντύπων. Οι εφημερίδες θα συνεχίσουν την εικονική ζωή τους μόνο στις ψηφιακές και τηλεοπτικές παρουσιάσεις των πρωτοσέλιδων τους. Οι μιντιάρχες θα κάνουν ότι εκδίδουν εφημερίδες, οι δημοσιογράφοι θα κάνουν ότι γράφουν για τις εφημερίδες, τα τυπογραφεία θα υποδύονται ότι τις τυπώνουν, οι διανομείς θα παριστάνουν ότι τις μοιράζουν, οι περιπτεράδες ή οι ψιλικατζήδες θα κάνουν πως τις πουλάνε και το πρακτορείο διανομής θα κάνει ότι μετράει τις πωλήσεις των καθημερινών και εβδομαδιαίων εκδόσεων -προσοχή! μόνον των επτά από τις 20 τυπικά κυκλοφορούσες πολιτικές, οικονομικές και αθλητικές εφημερίδες καταδέχονται πια να μετριούνται τα χάλια τους από το πρακτορείο διανομής, οι λοιπές... δεν θέλουν ούτε να ξέρουν-. Και μόνο οι αναγνώστες δεν θα προσποιούνται τίποτα. Απλώς δεν θα αγοράζουν και δεν θα διαβάζουν εφημερίδες.  Οχι γιατί αδιαφορούν για την- θεωρητικά- συγκροτημένη και οργανωμένη θέαση του κόσμου που αυτές προσφέρουν ή θα έπρεπε να προσφέρουν, αλλά γιατί είναι οι ίδιες οι εφημερίδες, δηλαδή οι ιδιοκτήτες τους, που δεν κουνάνε ούτε το μικρό τους δακτυλάκι για να φτάσει η χάρτινη, «παλιομοδίτικη» ενημέρωση στα χέρια των αναγνωστών. Δεν εγκατέλειψαν οι αναγνώστες τις εφημερίδες, αλλά οι εφημερίδες τους αναγνώστες.

Ετσι, η Ελλάδα θα γίνει πιθανότατα η πρώτη χώρα, ίσως και σε ολόκληρο τον κόσμο, πάντως σίγουρα στην Ευρώπη, που οι εφημερίδες θα εξαφανιστούν χωρίς να ανησυχήσει κανείς, ούτε καν οι εκδότες τους. Οχι λόγω κάποιας δήθεν ψηφιακής πρωτοπορίας- το γεγονός ότι εξελισσόμαστε σε κοινωνία κεφαλών κυπτουσών στις οθόνες των κινητών δεν είναι ένδειξη ψηφιακής δεξιότητας αλλά εικονολατρικής χαύνωσης-. Αλλά εξαιτίας της επιλογής των εγχωρίων μιντιαρχών να παραδοθούν ολοκληρωτικά στην ενημερωτική κυριαρχία των πολυεθνικών του διαδικτύου, των GAFAM (Google, Amazon, Facebook, Apple, Microsoft), αφήνοντας τους πολίτες- αναγνώστες στο χάος της χύδην φορτίου πληροφόρησης. Κρατούν για πάρτη τους ένα απειροελάχιστο τμήμα από την αχανή αγορά επιρροής: αυτό που αφορά το εγχώριο πολιτικό παιχνίδι, την κατασκευή, ανακατασκευή, διάλυση και ανασύνθεση του κομματικού συστήματος και τον έλεγχο της διακυβέρνησης με ήπιες εναλλαγές.

Κι αν αντέτεινε κανείς ότι η κυκλοφοριακή κατάρρευση των εφημερίδων δεν είναι τόσο παρενέργεια της ψηφιοποίησης της ενημέρωσης, όσο σύμπτωμα της κρίσης αξιοπιστίας των ελληνικών ΜΜΕ, θα συμφωνούσα και θα επαύξαινα. Η κατάρρευση της εμπιστοσύνης της κοινής γνώμης στα ελληνικά ΜΜΕ δεν αφορά μόνο το τι αυτά γράφουν, λένε ή δείχνουν, αλλά και το τι δεν γράφουν, δεν λένε και δεν δείχνουν. Η αξιοπιστία της ενημέρωσης δεν πλήττεται μόνο από την υπερβολική παρουσία και «βαβούρα» των ΜΜΕ, αλλά και από τη σιωπή και την παντελή απουσία τους. Η εξαφάνιση της εφημερίδας τον Αύγουστο και κάθε μήνα του χρόνου με τις ευλογίες της ελληνικής μιντιαρχίας θα αποδειχθεί το μεγαλύτερο πλήγμα στην ενημέρωση εδώ και πολλές δεκαετίες.

 ΚΙΜΠΙ

ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΕΡΑΞΙΑ

Διότι η εφημερίδα είναι κυριολεκτικά η βίβλος της δημοκρατίας, το βιβλίο από το οποίο ένας λαός καθορίζει τη συμπεριφορά του. Είναι το μόνο σοβαρό βιβλίο που διαβάζουν οι περισσότεροι άνθρωποι. Είναι το μόνο βιβλίο που διαβάζουν κάθε μέρα...

 Walter Lippmann, Liberty and the News (1920)